Veilig hijsen: een aantal richtlijnen

Als men lasten gaat verplaatsen doormiddel van hijswerktuigen zoals kranen zal men een aantal veiligheidsrichtlijnen in acht moeten nemen. De belangrijkste factoren zijn de mens en het hijgereedschap oftewel de hijswerktuigen. De mens in dit geval de kraanmachinist zal over de benodigde kennis en ervaring moeten beschikken om een kraan veilig te kunnen bedienen. De kraanmachinist moet over hijsbewijs beschikken of een certificaat voor veilig hijsen. Er zijn een aantal algemene veiligheidsaspecten die hieronder in een paar alinea’s zijn geschreven.

Kraanmachinist en aanpikkelateur
Ook de aanpikkelateur die de lasten daadwerkelijk aan de hijsbanden, haken en andere bevestigingsmaterialen van de kraan moet bevestigen zal over de nodige ervaring moeten beschikken. Het aanslaan van lasten is niet eenvoudig. Naast kennis en ervaring moeten de kraanmachinisten en de aanpikkelateurs ook tijdens hun werk hun aandacht goed bij hun werk houden en de veiligheidsinstructies goed opvolgen. Dit houdt ook in dat de aanpikkelateur en de kraanmachinist fysiek en psychisch in staat moeten zijn om het werk veilig en goed uit te kunnen voeren.

Hijswerktuig
Ook het hijsmiddel of hijswerktuig  dient veilig en constructief stevig te zijn. Dit houdt in dat deze werktuigen jaarlijks gekeurd moeten worden door een erkende instantie. Bovendien zal de kraanmachinist dagelijks zelf ook zo verantwoordelijk met zijn of haar werk om moeten gaan dat er regelmatig zelfstandig controles worden gedaan. De kraanmachinist kan in het zogenaamde kraanboek lezen om wat voor soort kraan het gaat, van welk type deze is en welke datum de kraan voor het laatst gekeurd is.

Daarnaast zijn ook de certificaten van de hijskabels van groot belang evenals de certificaten van het kettingwerk als daarvan gebruik wordt gemaakt. Als al deze onderdelen van de hijsinstallatie technisch deugdelijk en veilig zijn kan men met in achtneming van nog een aantal algemene veiligheidsrichtlijnen met het hijsen beginnen. De algemene veiligheidsrichtlijnen zijn in de volgende alinea benoemd en hebben onder andere te maken met de wind en de ondergrond.

Algemene veiligheidsrichtlijnen voor veilig hijsen
Naast de werknemers en de werktuigen zijn ook een aantal algemene aspecten van belang als men gaat hijsen met een hijswerktuig. We noemen de volgende richtlijnen:

  • Hijs nooit meer gewicht dan de toegelaten veilige werkbelasting. Dit wordt ion het Engels ook wel Safety Working Load genoemd en afgekort met SWL.
  • Grote lasten moet men op meerdere punten aanslaan en er voor zorgen dat de last in balans hangt.
  • Als men gebruik maakt van een haak dan moet deze niet op de punt worden belast.
  • Gebruik het juiste hijsgereedschap voor de last.
  • Zorg voor een vlakke, stabiele ondergrond als men de kraan gaat afstempelen of neerzetten. De ondergrond moet niet grote oneffenheden bevatten als men er een stempel op aanbrengt. De druk van de kraan wordt doormiddel van de kraan op de ondergrond overgebracht. Als deze ondergrond zacht of drassig is kan dat er voor zorgen dat de kraan wegzakt wat een groot gevaar oplevert voor de omgeving.
  • Het weer is een belangrijke factor die van invloed kan zijn op het hijsen van lasten. Met name de wind is hierbij van belang. Boven windkracht 6 mag men bijvoorbeeld niet meer hijsen omdat de windkracht dan te groot is en er voor zorgt dat de last niet meer stabiel in de kraan hangt.
  • De aanpikkelateur moet de last op de juiste wijze aanslaan en daarvoor goedgekeurd hijsmateriaal gebruiken.
  • De aanpikkelateur en de kraanmachinist dienen een goed contact met elkaar te hebben doormiddel van communicatieapparatuur in combinatie met gebaren. In het laatste geval is het belangrijk dat de kraanmachinist en de aanpikkelateur elkaar zien. Dit is wel de aanbeveling maar in de praktijk helaas niet altijd mogelijk. Dan zal men zeker een goede manier van communiceren moeten hanteren doormiddel van een telefoonverbinding, walkietalkies of portofoons.
  • Er mag maar één persoon met de machinist communiceren. Dit is meestal de aanpikkelateur.
  • Voordat man gaat beginnen met hijsen moeten de aanpikkelateur en de kraanmachinist goed van elkaar weten wat met bepaalde armseinen wordt bedoelt.
  • Zorg binnen de draaicirkel van een kraan geen mensen werken die daar niets te zoeken hebben.
  • Maak geen last vast buiten de draaicirkel van de kraan. Als dat gebeurd zal de last zodra deze van de grond getild is gaan slingeren en een groot gevaar opleveren.
  • Zowel de machinist van de kraan, de aanpikkelateur en het overige personeel zal de benodigde en voorgeschreven persoonlijke beschermingsmiddelen moeten dragen.
  • Het hijsgereedschap dient uiteraard jaarlijks gekeurd te worden maar ook dagelijks dient er een extra visuele controle te worden gedaan waarmee de kraanmachinist of de aanpikkelateur controleert of het hijsgereedschap veilig gebruikt kan worden.
  • De laatste veiligheidsrichtlijn is een hele belangrijke: ga nooit onder een last staan die opgehesen wordt. Het grootste risico is namelijk dat mensen worden getroffen door vallende lasten.

Zoals je leest zijn voor zowel de mens als het werktuig een cruciale rol weggelegd met betrekking tot de veiligheid. Ook de omgeving en arbeidsomstandigheden zijn onlosmakelijk verbonden met de veiligheid. In een Risico Inventarisatie en Evaluatie besteed een bedrijf aandacht aan alle aspecten die een gevaar (kunnen) vormen op de werkplek. De Risico Inventarisatie en Evaluatie dient ook voorzien te zijn van een plan van aanpak waarmee de risico’s op de werkplek worden aangepakt. Daaruit vloeien verschillende maatregelen voort zoals bronbestrijding maar ook beheersmaatregelen zoals persoonlijke beschermingsmiddelen en duidelijke werkinstructies. Uiteindelijk zullen zowel de werkgever en de werknemer hun verantwoordelijkheid moeten nemen met betrekking tot veilig werken en dus ook veilig hijsen.  

Wat is een handtakel en waar wordt een handtakel voor gebruikt?

Handtakels zijn hijsmiddelen die doormiddel van de spierkracht van een mens in beweging worden gebracht om lasten te verplaatsen. Een handtakel maakt dus geen gebruik van een aandrijving in de vorm van een elektromotor. Deze takels behoren tot de meest eenvoudige hijsmiddelen en bevatten een katrol waarover een ketting loopt met een haak aan het uiteinde bevestigd. De katrol bevind zich hoger dan de haak die aan de ketting is bevestigd. Daarom vormt de katrol als het ware het hoogste punt van de handtakel. Handtakels worden gebruikt om laste op te tillen en verticaal te verplaatsen. Men kan doormiddel van een handtakel een last omhoog of omlaag brengen.

Handtakels zijn er in verschillende uitvoeringen. Er zijn handtakels waarmee men zware lasten kan verplaatsen maar er zijn ook eenvoudiger uitvoeringen waarmee men kleine en lichte objecten kan optillen. Hoewel een handtakel een eenvoudig middel is om lasten op te hijsen is het geen hijgereedschap zonder gevaar. De takel kan bijvoorbeeld bezwijken doordat de ketting is geknapt of de katrol is losgeschoten. Ook zal men de last goed aan de haak van de takel moeten bevestigen. Als dat niet gebeurd kan de last uit de takel vallen en een ernstig ongeluk veroorzaken. Bedrijven moeten er voor zorgen dat werknemers zo veilig mogelijk kunnen werken. Dit zijn bedrijven volgens de Arbowet verplicht.

Bedrijven moeten er voor zorgen dat het materiaal en de machines die het personeel gebruikt veilig zijn. Omdat hijswerktuigen zwaar belast (kunnen) worden en er duidelijke risico’s aanwezig zijn als men hijswerktuigen gebruikt moet men er zeker van zijn dat de hijswerktuigen en hijsmiddelen veilig en goed functioneren. Daarvoor zijn keuringen van belang. In de volgende alinea is informatie weergegeven over de gevaren van werken met een handtakel.

Gevaren van werken met een handtakel
Het werken met een handtakel kan gevaar opleveren. De gevolgende gevaren worden genoemd:

  • Het breken van een onderdeel van de hand takel door onjuist gebruik door de bediener.
  • Het breken van een deel van het materiaal waar de takel aan bevestigd is.

Risicobeheersing werken met een handtakel
De risicp’s van werken met een handtakel kan men beperken door de volgende veiligheidsrichtlijnen in acht te nemen.

  • Hantakels mogen alleen gebruikt worden door werknemers die hiermee om weten te gaan.
  • Vervoer geen lasten boven het hoofd van jezelf en andere mensen.
  • Gebruik stevige aanslagpunten.
  • Gebruik alleen gekeurd materiaal, zowel de takel als de overige hijsgereedschappen dienen veilig en gekeurd te zijn.
  • Belast de haak niet op de punt.
  • Niet overbelasten, hijs nooit meer dan het maximale gewicht waar de handtakel op berekend is.
  • Inspecteer de takel altijd voor gebruik.
  • Bij defect moet de takel niet worden gebruikt en dient het defect gemeld te worden aan een leidinggevende.

Moet gereedschap gekeurd worden?

Gereedschap behoort tot de arbeidsmiddelen van de werknemer. Door het gebruiken van gereedschap zal het gereedschap slijten en daarnaast zal door intensief gebruik of verkeerd gebruik van gereedschap de kans op defecten toenemen. De veiligheidstechnische staat van bepaalde gereedschap kan door gebruik achteruit gaan. Bij gereedschappen waarbij dit aan de orde is zal men regelmatig een keuring moeten uitvoeren. Deze keuring moet over het algemeen één maal per jaar plaatsvinden. De keuring van gereedschap moet door een erkende instantie worden uitgevoerd.

Eventueel kan de keuring van gereedschap ook door een medewerker van hetzelfde bedrijf worden gedaan maar dan zal deze medewerker ook over de juist papieren moeten beschikken en voldoende ervaring moeten hebben. Een arbeidsmiddel dat gekeurd is moet voorzien zijn van een sticker of andere aanduiding zodat de gebruiker van het arbeidsmiddel kan zien wanneer het gereedschap gekeurd is en wat het resultaat is van de keuring (goedgekeurd of afgekeurd).

CE markering en goedkeuringsteken
Voor machines die in Europa worden geproduceerd en gebruikt is de machinerichtlijn (2006/42/EG) van toepassing. Deze Europese richtlijn schrijft voor aan welke veiligheidscriteria de machine-industrie moet voldoen. Goedgekeurde machines worden voorzien van een CE-markering. Deze markering maakt duidelijk dat de machine of het arbeidsmiddel conform Europese richtlijnen is geproduceerd.

Door het gebruiken van de machines en overige arbeidsmiddelen kan de werking verminderen en kan ook de veiligheid van de machine achteruit gaan. In dat geval kan een arbeidsmiddel wel een CE-markering hebben maar is het arbeidsmiddel feitelijk niet meer veilig. Daarom moeten arbeidsmiddelen gekeurd worden en na afloop van de keuring worden voorzien van een duidelijke sticker. Over het algemeen worden twee soorten stickers gehanteerd: een sticker met afgekeurd en een sticker met een datum waarop het gereedschap is goedgekeurd.

Van de keuring van de arbeidsmiddelen moeten schriftelijke bewijstukken worden opgesteld. Deze bewijsstukken moeten op de werkplek aanwezig zijn.

Europese Richtlijn Arbeidsmiddelen
De regels omtrent de veiligheid en gezondheid van werknemers is in Nederland onder andere in het Arbobesluit vastgelegd. Vanuit Europa zijn er echter ook richtlijnen vastgelegd omtrent de veiligheid van arbeidsmiddelen. Deze kan men onder andere vinden in de Europese Richtlijn Arbeidsmiddelen. Hierin staat onder andere dat een werkgever er voor moet zorgen dat het gebruik van een arbeidsmiddel geen gevaar mag opleveren voor de gezondheid en veiligheid van de werknemer.

Wie is verantwoordelijk voor de veiligheid van arbeidsmiddelen?
De werkgever die werknemers in dienst heeft en arbeidsmiddelen aan hen verstrekt is verantwoordelijk voor de technische veiligheid van de arbeidsmiddelen. Ook de huurder of lener van gereedschap is verantwoordelijk voor de veiligheid van het arbeidsmiddel. Uitzendbureaus met technisch personeel dienen zich ook te houden aan de richtlijnen met betrekking tot de veiligheid van arbeidsmiddelen. Uitzendbureaus die arbeidsmiddelen verstrekken zullen daarom ook regelmatig het gereedschap van de technische uitzendkrachten moeten laten keuren. Elektrisch gereedschap moet bijvoorbeeld voldoen aan de richtlijnen uit de NEN 3140.

Zeven risicoklassen
Arbeidsmiddelen zijn er in verschillende soorten. Handgereedschappen, elektrische gereedschappen, machines, apparaten en installaties behoren allemaal tot de arbeidsmiddelen. Bepaalde arbeidsmiddelen leveren meer arbeidsrisico’s dan andere arbeidsmiddelen. Daarom worden arbeidsmiddelen in verschillende risicoklassen ingedeeld. In totaal zijn er zeven risicoklassen. Arbeidsmiddelen die in een lage risicoklasse worden ingedeeld brengen minder arbeidsrisico’s met zich mee. Arbeidsmiddelen met een hoger arbeidsrisico worden in een hogere risicoklasse ingedeeld.

Mag een werkgever zijn eigen gereedschappen keuren?
Arbeidsmiddelen worden in zeven risicoklassen ingedeeld. Het gaat te ver om in deze tekst een opsomming te geven van alle arbeidsmiddelen en de klassen waartoe deze behoren. Hoe hoger de risicoklasse van het arbeidsmiddel hoe zwaarder de eisen zijn die aan de keurmeesters worden gesteld. Tot categorie 4 tot 6 behoren bijvoorbeeld bepaalde hijsmachines en hefmachines. De arbeidsmiddelen die in de drie hoogste risicoklassen (categorie 5, 6 en 7) zijn ingedeeld worden gekeurd door onafhankelijke deskundigen. Arbeidsmiddelen in lagere risicoklassen mogen echter wel door werknemers van het desbetreffende bedrijf zelf worden gekeurd mits ze daarvoor een gedegen opleiding hebben gevolgd.

Waarom is dagelijks onderhoud van gereedschap belangrijk?

Gereedschap behoort net als machines, apparaten en installaties tot de arbeidsmiddelen die door een werknemer kunnen worden gebruikt bij de uitvoering van de werkzaamheden. De werkgever is volgens het Arbobesluit verplicht om de werkplek van de werknemers zo veilig mogelijk te maken. Hierdoor wordt de gezondheid en veiligheid van de werknemer zoveel mogelijk beschermd. Gereedschappen behoren tot de arbeidsmiddelen die regelmatig worden gebruikt door de werknemers van technische bedrijven. Er wordt bij gereedschap meestal onderscheid gemaakt tussen handgereedschappen en elektrische gereedschappen. Gereedschappen moeten goed onderhouden worden.

Gebruik het juiste gereedschap
Gereedschap is voor het uitvoeren van veel werkzaamheden van groot belang. Denk maar eens aan de schroevendraaiers die op de werkvloer worden gebruikt. Er zijn verschillende soorten schroevendraaiers, bijvoorbeeld platkop en kruiskop, met een schroevendraaier die niet past op de kop van de schroef kan men moeilijk werken. Daarom moet altijd het juiste gereedschap worden gebruikt door de werknemer. Als men dat niet doet kan zowel het gereedschap als het materiaal worden beschadigd. Daarnaast kan ook de veiligheid en gezondheid van de werknemer in het geding komen als men niet het juiste gereedschap gebruikt gedurende de werkzaamheden. Een verkeerde schroevendraaier kan bijvoorbeeld uitschieten en een verkeerde boor kan tijdens het boren afbreken en schade en letsel veroorzaken.

Waarom is goed onderhoud van gereedschap belangrijk?
Ook het onderhoud van gereedschap is van groot belang. In eerste instantie kan veel onderhoud aan gereedschap worden voorkomen als de werknemer het gereedschap op de juiste manier gebruikt. Daarnaast dient een werknemer er voor te zorgen dat gereedschap zorgvuldig wordt opgeborgen. Veel elektrisch gereedschap moet echter ook regelmatig van nieuwe smeerolie worden voorzien zodat de draaiende delen van het gereedschap goed blijven functioneren en de wrijving wordt vermindert.

Goed onderhoud van gereedschap is belangrijk voor de levensduur van het gereedschap. Als er bijvoorbeeld veel wrijving optreed bij de draaiende delen van het gereedschap zal het gereedschap sneller slijten of zelfs vastlopen. Daarnaast wordt het werk voor de werknemer ook zwaarder als het gereedschap in een ondeugdelijke staat van onderhoud is. De werknemer hanteert gereedschap juist om de werkzaamheden te vereenvoudigen en te verlichten. Als het gereedschap niet goed onderhouden is zal de werknemer in de praktijk vaak proberen het gebrek met eigen fysieke middelen te compenseren. Dit zorgt er voor dat het werk zwaarder en gevaarlijker kan worden.

Werknemers moeten zelf gereedschap leren onderhouden
Werknemers die gereedschap op de werkvloer hanteren moeten zelf leren hoe ze het gereedschap moeten onderhouden. Bij verschillende bedrijven in de techniek is het personeel verantwoordelijk voor hun eigen gereedschap. Op de bouw hebben elektromonteurs en installatiemonteurs vaak een eigen gereedschapskoffer met de naam van de werknemer er op. Deze monteurs weten vaak precies hoe ze hun handgereedschap moeten onderhouden. Ook het eenvoudige onderhoud aan elektrisch gereedschap kunnen werknemers vaak goed uitvoeren. Het keuren van gereedschap wordt meestal door een expert gedaan van een externe keuringsinstantie. Sommige bedrijven hebben hiervoor ook zelf specialisten in dienst. Afkeur van gereedschap kan echter worden voorkomen als werknemers zelf het gereedschap goed hebben behandelt en goed hebben onderhouden. Een werkgever kan indien nodig aan werknemers trainingen verstrekken met betrekking tot het onderhouden en gebruiken van bepaalde gereedschappen. Deze trainingen kunnen de veiligheid op de werkvloer vergroten en bevorderen daarnaast de levensduur van het gereedschap voor een bedrijf. Op den duur kan een training met betrekking tot omgaan met gereedschap voor een bedrijf een kostenbesparing opleveren.

Wat zijn arbeidsmiddelen en wie is hiervoor verantwoordelijk?

Arbeidsmiddelen is een verzamelnaam voor alle gereedschappen, apparaten, machines en installaties die op de arbeidsplaats worden gebruikt door werknemers bij het verrichten van werkzaamheden. Arbeidsmiddelen hebben tot doel het werk van de werknemer te vereenvoudigen, te verlichten, te versnellen of de kwaliteit daarvan te verhogen. Verder kunnen arbeidsmiddelen zoals klimmaterialen ook de veiligheid van de werknemer op de werkplek bevorderen. Hijsmiddelen en transportmiddelen worden gebruikt om het werk van de werknemer te verlichten. Handgereedschappen zorgen er voor dat een werknemer technische werkzaamheden nauwkeuriger en sneller kan uitvoeren. Machines en elektrische gereedschappen bevorderen de snelheid en de accuratesse van de werkzaamheden van de werknemer.

Zorgvuldig omgaan met arbeidsmiddelen
Alle arbeidsmiddelen dragen op een bepaalde manier bij aan het verlagen van de belasting van het lichaam van de werknemer die de arbeidsmiddelen gebruikt. Uiteraard dient de werknemer het desbetreffende arbeidsmiddel zorgvuldig te gebruiken en goed te onderhouden. Sommige arbeidsmiddelen moeten regelmatig gekeurd worden zodat de werknemer er zeker van kan zijn dat het arbeidsmiddel veilig gebruikt kan worden. De werkgever is verplicht om voor deugdelijke arbeidsmiddelen te zorgen die veilig kunnen worden gebruikt door werknemers. De gezondheid en veiligheid van de werknemer mogen niet in gevaar komen.

Arbeidsmiddelen onderhouden en keuren
Het Arbobesluit is een belangrijk document voor werkgevers en werknemers. Hierin staan onder andere richtlijnen met betrekking tot de inrichting van de werkplek. De doelstelling van het Arbobesluit in de veiligheid en gezondheid van de werknemers in Nederland te beschermen. Ook arbeidsmiddelen horen bij de werkplek van de werknemers. Het Arbobesluit besteed aandacht aan arbeidsmiddelen en benoemt dat alle machines, apparaten, gereedschappen en installaties die op de werkplek worden gebruikt door de werknemer of in de nabijheid van de werknemer geen gevaar mogen opleveren voor de werknemers en overige aanwezigen op de werkvloer. Werknemers die over voldoende kennis van de arbeidsmiddelen beschikken kunnen zelf verantwoordelijk worden gesteld voor het onderhoud van de arbeidsmiddelen. Echter, de daadwerkelijke keuring van de arbeidsmiddelen moet door een erkende instantie worden gedaan. Het is echter ook mogelijk dat eigen werknemers worden ingezet voor het keuren van arbeidsmiddelen. Hiervoor dient de desbetreffende werknemer over de juiste papieren te beschikken.