Wat zijn groene daken of vegetatiedaken?

Groene dakbedekking wordt steeds meer toegepast op woningen en utiliteit. Met de benaming ‘groen’ bedoelt men in dit verband niet zozeer de kleur van het dak, groen dakbedekking is dakbedekking die bestaat uit vegetatie. Daarom worden groene daken ook wel vegetatiedaken genoemd. Meestal wordt groene dakbedekking aangebracht op platte of glooiende daken. Daarnaast wordt vegetatie ook wel aangebracht op hellende daken. Formeel spreekt men ook wel van een begroeid dak of dak begroeiing. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen intensief begroeide daken en extensief begroeide daken. Groende daken bieden een aantal voordelen. Deze voordelen zijn vooral op het gebied van milieu, duurzaamheid en belevingswaarde. De aanschafkosten van groene daken zijn echter wel hoger dan de aanschafkosten van daken die gemaakt zijn van bijvoorbeeld bitumen of dakpannen. Een groen dak gaat over het algemeen langer meer dan een traditioneel dak.

Geschiedenis van groene daken
Hoewel vooral de laatste jaren groende daken meer worden toegepast op bouwprojecten is het concept vrij oud. Al in de oudheid werden regelmatig groene daken toegepast op woningen en andere gebouwen. Hierbij kan men bijvoorbeeld denken aan eenvoudige woningen die van plaggen werden gemaakt. De plaggenhutten begroeiden omdat plaggen voedzame grond vormen voor mossen en grassen. Hierdoor ontstonden groene daken.

Plaggenhutten waren zelfs rond 1900 nog in Nederland te vinden. Met name in arme streken werden plaggen gebruikt om eenvoudige woningen te maken. Deze woningen werden ook wel een spitkeet genoemd. Deze woningen werden voor een deel uitgegraven (gespit) en daarna bedekt met plaggen. Omdat de atmosfeer in deze woningen zeer ongezond was heeft de overheid in de arme streken van Nederland de spitketen vervangen door eenvoudige woningen van steen en hout. Vanaf 1900 werden steeds meer woningen in Nederland van bakstenen gemaakt.

Vooral aan het einde van de twintigste eeuw raakten moderne groene daken in opkomst in de bouw. Verschillende gebouwen in Nederland werden voorzien van een groen dak. Deze daken zijn echter niet meer te vergelijken met de groene daken uit het verleden.

Moderne groene daken
De manier waarop moderne groene daken worden gemaakt verschilt van de wijze waarop dat in het verleden gebeurde. Tegenwoordig heeft men professionele machines waarmee men dakconstructies kan maken. Ook de materialen zijn sterker en duurzamer geworden. Hierdoor kunnen groene daken lichter worden uitgevoerd dan in het verleden. Een groen dak heeft over het algemeen een standaard opbouw. Deze opbouw kan worden beschreven in een aantal lagen. Er zijn verschillende systemen en materialen die kunnen worden gebruikt in het aanbrengen van groene daken. Soms is het mogelijk om meerdere lagen samen te voegen tot één fysieke laag.

Over het algemeen bestaat  de onderste laag van de dakopbouw uit een laag waterdichte dakbedekking, die tevens wortelbestendig is. Deze laag wordt ook wel de waterkerende laag genoemd. Hierop is een beschermlaag aangebracht die de dakbedekking moet beschermen tegen mechanische beschadigingen. Daarboven is er een drainagelaag aangebracht. Deze kan bijvoorbeeld gemaakt zijn kunststof of mineralen. Vervolgens is er een filterlaag aangebracht die moet voorkomen dat substraatdeeltjes in de drainagelaag terecht komen. Dan volgt de substraatlaag in deze laag kan de vegetatie wortelen. Daarnaast bevat de substraatlaag voedingstoffen, water en zuurstof. Dit is nodig voor de vegetatielaag die boven op de substraatlaag wordt gepaatst.

Vegetatie voor groene daken
De vegetatie die voor groene daken kan worden gebruikt is verschillend. Men kan vetkruid gebruiken zoals sedum. Daarnaast kan men ook mossen, kruiden of bepaalde grassen gebruiken. Deze varianten van vegetatiedaken vallen onder de extensieve begroeiing. Naast extensieve begroeiing kan ook gebruikt worden gemaakt van intensieve begroeiing. Hiervoor maakt men gebruik van stuiken en zelfs bomen. Deze vegetatie is veel omvangrijker dan gras, mos of sedum daarom moet bij intensieve begroeiing veel aandacht worden besteed aan de constructie van het dak. Bij intensieve begroeiing heeft men een dakbedekking met een opbouwhoogte van meer dan vijftien centimeter. Bij intensieve begroeiing spreekt men al snel van een daktuin.

NEN-normcommissie Begroeide Daken
In Nederland moeten gebouwen aan strenge eisen voldoen. De eisen die worden gesteld aan Nederlandse bouwwerken hebben te maken met de constructieve stevigheid, veiligheid en duurzaamheid. Er zijn verschillende richtlijnen en wetten ontwikkelt voor daken en dakbedekking. Ook voor het aanbrengen van groene daken zijn inmiddels verschillende richtlijnen en handboeken gemaakt door erkende instellingen. In deze handleidingen staan aanwijzingen en instructies met betrekking tot de materialen die gebruikt moeten worden. Het gaat hierbij zowel om de ontwerprichtlijnen, de praktijkrichtlijnen en de bouwkundige detailleringen die nodig zijn voor een correcte verwerking dakbedekking. Halverwege 2012 is de NEN-normcommissie ‘Begroeide Daken’ tot stand gekomen.  Deze commissie houdt zich bezig met het ontwikkelen van een norm voor de functionele eisen, prestatie-eisen en toetsingsmethoden van bouwwerkbegroeiing. In 2014 zal deze nieuwe norm als het goed is geheel zijn beschreven.

Wat zijn houten schaliën en waarvoor worden deze gebruikt?

Houten schaliën kunnen worden gebruikt als dakbedekking. Houten schaliën worden in dit verband ook wel dakspanen, dakleien of houten shakes genoemd. Dit zijn dunne plankjes die vooral op schuine daken als dakbedekking kunnen worden gebruikt.

De schaliën worden als individuele en overlappende elementen van gespleten houten plankjes aangebracht.  In het verleden werden houten schaliën doormiddel van kloven verkregen. Tegenwoordig worden schaliën meestal gezaagd. Schaliën kunnen echter ook machinaal gekliefd worden. Een gezaagde schalie gaat minder lang mee dan een gekloofde schalie. In Nederland worden schaliën nauwelijks gebruikt als dakbedekking. In Noord Amerika, Florida, Canada en zelfs in de poolstreken worden schaliën nog regelmatig gebruikt als dakbedekking. Er zijn zelfs woningen die tientallen jaren dezelfde houten dakbedekking hebben. Schaliën kunnen een duurzame dakbedekking zijn voor woningen en andere gebouwen.

De duurzaamheid van schaliën is van een aantal factoren afhankelijk. Een belangrijke factor is de manier waarop schaliën zijn aangebracht. Ook de ventilatie is een belangrijk aspect die invloed heeft op de duurzaamheid van schaliën als dakbedekking. De vorm en de helling van het dak zijn eveneens van belang. Hoe groter de dakhelling hoe duurzamer schaliën zijn als dakbedekking.

Houtsoorten
Schaliën kunnen van verschillende houtsoorten worden gemaakt. Vroeger werden schaliën meestal van  eikenhout gemaakt. Er kunnen echter verschillende houtsoorten worden gebruikt voor de productie van schaliën. Houtsoorten zoals ceder en kastanje hout worden ook gebruikt als grondstof voor schaliën.

Bevestiging van houten schaliën
Schaliën zijn houten leien en deze worden aangebracht op latten die zijn bevestigd aan het onderdak. In verticale richting worden dunne stoflatten aangebracht op het onderdak. Door deze latten kunnen de schaliën aan de onderkant voldoende ventileren.  Bovenop de stoflatten worden panlatten in horizontale richting geplaatst. Op deze panlatten worden de schaliën bevestigd met nagels. De hoeveelheid schaliën die worden gebruikt is afhankelijk van de dakhelling. Hoe groter de dakhelling hoe minder schaliën geplaatst hoeven te worden.

Onderhoud van houten schaliën
Daken die gemaakt zijn van houten schaliën hebben meestal geen speciale behandelingen nodig. Dakbedekking kan echter wel groen uitslaan door algen. Daarnaast kan mos zich hechten op de houten schaliën. Dit gebeurd vooral op delen van het dak die vochtig blijven en in de schaduw staan. Algen en mos geven het dak geen mooie uitstraling en kunnen op de duur de kwaliteit van het dak aantasten. Daarom dienen algen en mos wel regelmatig verwijdert te worden met een middel en methode die daarvoor geschikt zijn.

Wat is emaille of glazuur en waarvoor worden deze materialen gebruikt?

Emaille of email is een laag glas dat op voorwerpen kan worden aangebracht. Meestal wordt emaille aangebracht op metalen voorwerpen en op voorwerpen die van aardewerk zijn gemaakt. De reden waarom emaille wordt aangebracht is verschillend. Zo kan emaille bijvoorbeeld worden aangebracht om het onderliggende materiaal te beschermen. Daarnaast kan emaille ook worden gebruikt al isolatielaag. Omdat emaille een laag glas is die in verschillende kleuren kan worden gebracht wordt emaille ook wel gebruikt om objecten te versieren. Emaille kan ook worden gebruikt om bijvoorbeeld reclameborden en reclamespeldjes van kleuren te voorzien. Meestal is de ondergrond van deze borden van metaal gemaakt.  Een object waarop emaille is aangebracht noemt men geëmailleerd.

Emaille of glazuur
Emaille kan, zoals hiervoor beschreven, ook worden aangebracht op voorwerpen die van aardewerk zijn gemaakt. Als men een dunne glasachtige laag aanbrengt op producten van aardewerk noemt men dat over het algemeen glazuur. Er kunnen verschillende voorwerpen en producten worden voorzien van een glazuurlaag. Bekende voorbeelden van aardewerk producten zijn tegels, plavuizen en dakpannen. Deze voorwerpen zijn van klei gemaakt en worden in ovens gebakken. Hierdoor wordt de klei hard. In de oven wordt het glazuur dat op de voorwerpen en producten in poedervorm wordt aangebracht vloeibaar en smelt over het voorwerp of product heen. Dit zorgt er voor dat er een glazuurlaag ontstaat. Glazuur kan dienen ter bescherming van het product of het voorwerp. Daarnaast is glazuur ook in verschillende kleuren aan te brengen op producten en voorwerpen. Dit zorgt er voor dat glazuur ook een sierwaarde kan hebben.

Welke eigenschappen heeft emaille?
Emaille kan om verschillende redenen worden aangebracht op een product of voorwerp. Het is belangrijk dat men voordat men emaille toepast goed weet welke eigenschappen dit materiaal heeft. Als men bijvoorbeeld metalen producten of voorwerpen heeft die men wil beschermen is een positieve eigenschap van emaille dat de emaillelaag het metaal goed afsluit. Hierdoor kan er geen water en zuurstof bij het metaal komen en is het metaal goed beschermd tegen corrosie. Daarnaast kan emaille niet branden en is het erg hard. De hardheid van emaille zorgt er voor dat het materiaal er onder goed beschermd is. Emaille zelf is behoorlijk krasbestendig en glad daardoor is het materiaal ook hygiënisch en kunnen geëmailleerde voorwerpen worden gebruikt in bijvoorbeeld badkamers en keukens. Het materiaal is zeer goed bestand tegen de inwerking van chemische stoffen. Ook is emaille kleurvast en goed bestand tegen verkleuring die kan ontstaan door bijvoorbeeld UV-straling.

Als men emaille aanbrengt op aardewerk wordt de oppervlakte van het product of voorwerp dichter. Hierdoor wordt het aardewerk product minder waterdoorlatend. Dit zorgt er voor dat emaille of glazuur aardewerk producten geschikt maakt voor contact met water en andere vloeistoffen. Daarnaast wordt het aardewerk product ook krasbestendiger door het glazuur.

Zowel metalen producten als producten die van aardewerk zijn gemaakt kunnen door het aanbrengen van emaille worden verfraait. Dit gebeurd door het toevoegen van gekleurde oxiden voordat men gaat emailleren.

Een nadeel van emaille is dat een emaillelaag zeer hard en nauwelijks buigzaam is. Als emaille bijvoorbeeld wordt aangebracht op metalen voorwerpen is de kans groot dat het metaal buigzamer is dan het emaille. Hierdoor kunnen er barsten ontstaan in het emaille. In het eerste geval kunnen er scheuren ontstaan en kunnen er stukjes emaille van het basismateriaal afspringen. Hierdoor kan het onderliggende metaal bloot komen te staan aan zuurstof, water en chemische stoffen. Dit zorgt er voor dat er corrosie kan ontstaan. Om beschadiging van emaille tegen te gaan past men tegenwoordig emaille toe dat een gelijkwaardig uitzettingscoëfficiënt heeft als het onderliggende materiaal.

Waar worden emaille en glazuur toegepast?
Emaille kan op verschillende metalen worden aangebracht. Een aantal voorbeelden hiervan zijn koper en aluminium. Deze materialen bevatten geen ijzer en behoren tot de nonferro metalen. Emaille wordt in de praktijk ook regelmatig aangebracht op metalen die wel ijzer bevatten. Hierbij kan gedacht worden aan producten en voorwerpen die gemaakt zijn van staal of gietijzer. Deze materialen zijn zeer gevoelig voor corrosievorming. Emaille zorgt voor een goede beschermlaag tegen corrosie/ roest.

Emaille wordt op verschillende producten toegepast. Hieronder staan een aantal voorbeelden:

  • De buitenkant van witgoed producten wordt over het algemeen voorzien van emaille. Hierbij kan gedacht worden aan wasmachines, wasdrogers en afwasmachines. Ook kooktoestellen en gastoestellen kunnen worden voorzien van een emaille beschermlaag. Omdat deze producten goed schoon gehouden moeten worden en hygiënisch moeten zijn wordt over het algemeen een witte emaillelaag aangebracht.
  • Ook pannen, theepotten, vergieten en kannen werden in het verleden voorzien van een emaillelaag. Deze voorwerpen kregen uiteenlopende kleuren van rood tot mintgroen. Daarnaast waren we ook emaille voorwerpen die grijsgewolkt en oranje gevlamd werden geëmailleerd.
  • Reclameborden, verkeersborden en bewegwijzeringsborden moeten opvallende kleuren hebben zodat mensen goed kunnen zien wat er op staat en gewaarschuwd of geattendeerd kunnen worden. Het is belangrijk dat deze borden goed kleurvast zijn. Daarom werden en worden veel metalen borden nog voorzien van emaillelaag. Deze laag zorgt er voor dat het bord goed bestand is tegen krassen en roest en daarnaast is het bord tot ongeveer 50 jaar kleurvast.
  • Emaille wordt in de elektronica veel gebruikt als isolerende laag rondom koperdraad.

Glazuur wordt eveneens op verschillende producten en voorwerpen toegepast. Hier volgen een aantal voorbeelden.

  • Dakpannen worden tegenwoordig nog regelmatig voorzien van een glazuurlaag. Hierdoor is de dakpan glad en is het onderliggende materiaal goed beschermd tegen de regen.
  • Borden, mokken en bekers worden tegenwoordig ook van glazuur voorzien. Dit ziet er fraai uit en is daarnaast hygiënisch omdat emaille nauwelijks poreus is en er bijna geen vuil aan kan hechten.
  • Wastafels en wc’s worden over het algemeen ook geglazuurd voor verfraaiing en het hygiënische aspect.
  • Tegels en plavuizen zien er fraai uit met een emaillelaag. Deze laag kan echter wel beschadigen als er een hard voorwerp op valt.