Kanter zetter

Kanter en zetter is een functiebenaming voor plaatwerkers die gebruik maken van een kantbank en/ of een zetbank. Doormiddel van deze vaak grote machines worden platen in de gewenste vorm gevouwen. Dit vouwen kan zowel gedaan worden op conventionele kantbanken en zetbankbanken als op computergestuurde machines. De conventionele kantbanken en zetbanken worden doormiddel van hendels bediend waarmee de plaat handmatig in de gewenste vorm wordt gebogen. Daarbij wordt gebruik gemaakt van een mechanisme die een deel van het gewicht van de plaat draagt. De computergestuurde variant van het kanten en zetten wordt gedaan op een zogenaamde CNC kantbank of CNC zetbank. Deze machines moeten geprogrammeerd worden door de kanter of zetter zelf of door een gespecialiseerde programmeur.

Kantbank/ zetbank
Een kanter/ zetter werkt over het algemeen met plaatmateriaal dat gemaakt is van staal (koolstofstaal) of roestvaststaal (rvs). Daarnaast kunnen platen van verschillende soorten legeringen worden gevouwen op de zetbank en kantbank. De bank bevat aan de bovenkant een soort mes dat op de plaat wordt gedrukt. Dit gebeurd doormiddel van een neerwaartse druk die door de machine wordt gerealiseerd. Het mes drukt de plaat in een soort mal die verschillende vormen kan hebben. Zo kun je een scherpe hoek maken of een ronde hoek in verschillende graden.

Zetvolgorde
Het bepalen van de zetvolgorde is van groot belang bij het kanten en zetten. Sommige complexe vormen die gemaakt moeten worden in het plaatmateriaal vereisen een bepaalde volgorde van werken. Als je die volgorde niet aanhoud kun je niet altijd bij bepaalde hoeken komen die gemaakt moeten worden. Daarom moet een plaatwerker die gaat kanten en zetten goed tekeningen kunnen lezen en op basis daarvan bepalen welke volgorde hij of zij gaat hanteren. Bovendien zorgt het kanten en zetten er voor dat er een deel van de plaat wordt opgenomen.

Kettingmaten

De hoek in het plaatwerk zorgt er voor dat een deel van het plaatmateriaal wordt verbogen. Dit heeft gevolgen voor kettingmaten. Als er meer zettingen achter elkaar moeten worden gemaakt dan zal na elke zetting het materiaal aan de binnenhoek korter worden en aan de buitenzijde juist langer worden omdat het materiaal aan de buitenkant wordt opgerekt en aan de binnenkant in elkaar wordt gedrukt. Een ervaren kanter zetter houdt rekening met deze vervorming tijdens het uitslaan van de maten van de tekening op de plaat. Daarbij komt ook wiskundig inzicht en rekenvaardigheid aan de orde.

Veiligheid
Het is belangrijk dat de kanter/ zetter bij de werkzaamheden de veiligheidsregels in acht neemt. Meestal is er een dodemansknop of een laserbeveiliging die in werking treed wanneer iemand een knop loslaat of met een lichaamsdeel of materiaal over de laser beweegt. Deze beveiligingen moeten gehanteerd worden en niet worden verwijderd.

Wat is een CNC Ponsnibbelmachine of PNA?

Een CNC-ponsnibbelmachine is een computer gestuurd apparaat waarmee men voorgeprogrammeerde vormen uit plaatvormig materiaal kan ponsen. Een CNC-Ponsnibbelmachine wordt ook wel een PNA genoemd. De afkorting PNA staat voor ponsnibbelapparaat. In de praktijk bedoelt men met een PNA over het algemeen een CNC gestuurde ponsnibbelmachine. Veel grote bedrijven in de plaatbewerking hebben een ponsnibbelmachine in hun machinepark.

Plaatbewerking met een ponsnibbelmachine
Een ponsnibbelmachine wordt in de metaaltechniek gebruikt om vormen uit een metalen plaat te ponsen. Daarvoor maakt men gebruik van stempels die de gewenste vorm hebben. De stempels worden met een bepaalde druk door de plaat heen geperst. Daarbij snijd het stempel als het ware de gewenste vorm uit. Het stempelen met een ponsnibbelmachine is in feite een eenvoudige metaalbewerkingstechniek.
Men kan deze techniek echter wel gebruiken om complexe vormen uit een metalen plaat te halen. Daarnaast kan men het ponsnibbelproces ook schroefgaten maken in metalen platen. Men kan ponsnibbelen ook gebruiken voor afbramen. Bij het ponsnibbelen kunnen bramen ontstaan net als bij zagen en sommige snijtechnieken. Het is echter mogelijk dat de CNC-ponsnibbelmachine zo wordt ingesteld dat deze bramen direct worden verwijderd waardoor het eindproduct geen scherpe randen heeft.

Wat is CNC?
De afkorting CNC staat voor Computer Numerical Control. Dit betekend dat de machine programmeerbaar is. Plaatbewerking doormiddel van een CNC ponsnibbelmachine gebeurd op basis van een computerprogramma dat over het algemeen wordt gegenereerd uit een Computer-aided manufacturing systeem dat ook wel aangeduid wordt met een CAM-systeem. CAM is in de metaaltechniek vaak gekoppeld aan computer aided design, dit is een eveneens een computergestuurd systeem dat over het algemeen wordt aangeduid met CAD. De CAD tekeningen kunnen door een CNC ponsnibbelmachine worden gelezen.

Daarvoor kan de CNC-machine een rechtstreekse verbinding hebben met het computersysteem waarop de CAD-ontwerpen zijn gemaakt maar het is ook mogelijk dat men de CAD ontwerpen op een USB-stick upload om ze vervolgens door de CNC ponsnibbelmachine te laten uploaden. Door het ponsnibbelen computergestuurd oftewel CNC uit te voeren werkt men meer geautomatiseerd en kan men een hogere productie realiseren. Doormiddel van een CNC ponsnibbelmachine kunnen in een behoorlijk snel tempo vormen uit plaatwerk worden gestempeld. Daarom treft men een PNA, ponsnibbelapparaat of CNC-ponsnibbelmachine over het algemeen aan in grotere metaalbedrijven in de metaalproductie. Hierbij kun je denken aan grote plaatbewerkers die met name vormen uit dunne plaat maken.

Walsen in de plaatbewerking

Walsen is een techniek die wordt gebruikt voor het vervormen van plaatvormig materiaal. Over het algemeen past men het walsen toe in de plaatbewerking van metaalbedrijven. Bij walsen gebruikt men machines die twee of meer walsrollen bevatten. Doormiddel van walsen kan men dik plaatstaal vlak walsen tot dunnere platen. Men kan zowel warmwalsen als koudwalsen. Dit heeft te maken met de temperatuur van het materiaal.

Als metaal heet is wordt de vloeigrens lager, kortom het materiaal is beter vervormbaar. Koudwalsen heeft echter ook voordelen omdat het materiaal daardoor harder wordt, er treed namelijk versteviging op en dat zorgt voor een andere textuur. Of men gaat koudwalsen of warmwalsen is afhankelijk van de eisen die worden gesteld aan het materiaal en de toepassing waar het materiaal voor wordt gebruikt.

Walsen met quarto-walstuigen
Het gebruik van quarto-walstuigen komt veel voor in de walstechniek. Hierbij wordt gebruik gemaakt van een machine die twee strekwalsen bevat. Tussen deze strekwalsen wordt de plaat gewalst. Daarnaast zijn er twee grotere steunwalsen aangebracht. Deze grote steunwalsen zorgen er voor dat de krachten die op de strekwalsen inwerken worden opgevangen. Tijdens het walsen ontstaan trillingen deze worden opgevangen door de strekwalsen een aantal millimeters naar voren of naar achteren te zetten. Om de gewenste plaatdikte te krijgen worden meestal meerdere koudwalsen achter elkaar neer gezet. Het kan dus voorkomen dat in een bedrijf 3 tot 5 quarto-walstuigen achter elkaar zijn geplaatst.

Verschillende soorten walsrollen
Er worden verschillende soorten walsrollen gebruikt. De meest bekende walsrollen zijn de gewone cilindrische rollen. Deze worden gebruikt om platen dunner te walsen. Bij veel plaatwerk bedrijven worden deze walsrollen gebruikt. Het is goed mogelijk dat deze platen later nog doormiddel van kanten en of zetten in de gewenste vorm worden gebracht. Ook persen, ponsen en stansen kan voorkomen. Plaat kan echter ook in de gewenste vorm worden gesneden met bijvoorbeeld een watersnijder of lasersnijmachine.

Men kan er ook voor kiezen om rollen te gebruiken die een profiel bevatten. Deze rollen worden ook wel geprofileerde walsrollen genoemd. Deze walsrollen bevatten dus een bepaald profiel hierbij kan men denken aan T profielen of I profielen. Ook buizen kunnen in een bepaalde vorm worden gewalst evenals goten. Zelfs voor de vervaardiging van traanplaat worden profielwalsen gebruikt. Ook profielplaat kan later uiteraard in een andere vorm worden gebracht of bewerkt.

Wat is stansen en waar wordt deze bewerking voor gebruikt?

Stansen wordt met name in de plaatbewerking toegepast. Hierbij wordt gebruik gemaakt van een stansmachine. Met deze machine kunnen vormen uit plaat worden gehaald. Met een stansmachine worden delen van het plaatmateriaal uit de basisplaat geslagen. Dit kan men over het algemeen toepassen bij dunne plaat. Daarnaast kan men de plaat in een bepaalde vorm of hoek zetten doormiddel van stempels.

Stempels
Voor het vervormen van plaat doormiddel van een stansmachine worden stempels in de stansmachine geplaatst. Deze stempels worden door gereedschapsmakers of stempelmakers gemaakt doormiddel van verspanende technieken zoals draaien en frezen. Daarnaast worden onderdelen van stempels nauwkeurig aan elkaar bevestigd doormiddel van verschillende verbindingstechnieken zoals lassen en schroefdraadverbindingen. Bij het stansen maakt men gebruik van een bovenstempel en een onderstempel. Deze stempels moeten goed op elkaar aansluiten wanneer men de stansmachine in werking zet.

Een stempel wordt met grote zorgvuldigheid gemaakt omdat de vorm van het stempel in het plaatmateriaal wordt geslagen. Het stansen gebeurd meestal seriematig. Er worden van een bepaalde vorm meerdere exemplaren gemaakt met behulp van een stansmachine. Een stansmachine wordt in de praktijk meestal gebruikt voor het aanbrengen van verschillende vormen in metalen plaat. Daarom zijn in een metaalbedrijf meestal meerdere stempels aanwezig die in de stansmachine kunnen worden geplaatst. Als men weer de dezelfde producten wil fabriceren kan men de stempels weer opnieuw gebruiken. Hierdoor hoeft een metaalbedrijf niet voor elke productieserie opnieuw stempels te laten maken. Het maken van stempels is namelijk zeer kostbaar omdat het werk specialistisch is.

Toepassing van stansen
Doormiddel van stansen kunnen verschillende producten worden gemaakt. Hierbij kan gedacht worden aan metalen bakjes en gereedschapskisten. Ook auto-onderdelen en machineonderdelen kunnen worden gestanst. Daarnaast kunnen de meest uiteenlopende siervormen worden gestanst met een stansmachine. Deze siervormen kunnen worden gebruikt voor bijvoorbeeld hekwerken en woningdecoratie.

Stansen of ponsen
Stansen lijkt op ponsen. De benaming van deze twee bewerkingstechnieken wordt in de praktijk regelmatig doorelkaar heen gebruikt. Over het algemeen bedoelt men met ponsen het slaan van gaten uit een plaatmateriaal. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan het ponsen van gaatjes in een blad papier. Ponsen is het aanbrengen van gaten in plaatmateriaal waarbij de plaat het product is en niet de vorm die tijdens het ponsen uit de plaat wordt geslagen of gesneden.

Bij stansen is de vorm die uit het gat komt het product. De plaat waaruit de vorm wordt gestanst is basismateriaal en zal na afloop worden verwijdert. De gestanste vormen worden indien nodig verder in het productieproces bewerkt of verwerkt.

Wat is de metaalbewerkingstechniek zetten en waarvoor wordt deze gebruikt?

Zetten is een belangrijke paatbewerkingstechniek die veelvuldig in de werktuigbouwkunde wordt toegepast. Zetten is een algemene term die ook wordt gebruikt voor bijvoorbeeld het buigen van plaatwerk in een bankschroef. Ook met een kantbank kan een plaatwerker een plaat zetten. Doormiddel van zetten wordt als het ware een plaat in een andere vorm gezet. Naast kantbanken kunnen ook zetbanken hiervoor gebruikt worden. In deze tekst is de algemene werking van een zetbank beschreven en wordt uitgelegd hoe een plaatwerker de zetbank kan gebruiken om een plaat de juiste vorm te geven.

Wat is een zetbank?
Zetbanken zijn er in verschillende soorten en lengtes. Ze worden gebruikt om een plaat in een hoek te buigen. Dit buigen wordt ook wel zetten genoemd. De plaat wordt bij een zetbank geklemd tussen een bovenbalk en een onderbalk. De bovenbalk wordt ook wel bovenbuiglijst genoemd en vormt de bovenkant van de bek waartussen de plaat geklemd wordt. De onderkant van de bek is de onderbalk. De plaat wordt stevig tussen de bek geklemd waardoor de plaat over zijn gehele lengte steun heeft. Deze steun is belangrijk omdat de plaat tijdens het zetten niet mag verschuiven. Het verschuiven van de plaat zorgt voor een verschil in de maatvoering en daarnaast de kans dat de plaat scheef onder de bekken komt te staan. Wanneer een plaat verkeerd is gezet kan deze niet meer tot zijn oorspronkelijke vorm worden gebracht door de zetmachine en moet de plaat als verloren worden beschouwd. Er zijn zetbanken op de markt die elektrisch worden bediend en zetbanken die handmatig worden bediend.

Waarvoor wordt een zetbank gebruikt?
Wanneer een zetbank goed wordt gebruikt kunnen zeer nauwkeurige hoeken worden aangebracht in de plaat. Deze hoeken kunnen zowel scherp zijn als afgerond. Een handmatige zetbank is zeer geschikt voor enkelstuks precisiewerk. Wanneer seriematige wordt gewerkt of gebruik wordt gemaakt van dikke plaat wordt vaak gebruik gemaakt van een grote mechanische zetbank. Doormiddel van zetten kan uit één plaat een hoek of meerdere hoeken worden gevormd. Hierdoor hoeven niet verschillende losse platen aan elkaar vast gelast te worden. Het aan elkaar lassen van platen kost tijd en is daarnaast niet altijd even netjes. Lasnaden moeten meestal worden nabewerkt. Denk hierbij aan de spetters die ontstaan bij MIG/MAG lassen. Wanneer een plaat eenmaal is gezet kan de bocht bijna die meer teruggebogen worden. Verder doorbuigen is vaak wel mogelijk. Een zetter moet daarom de zetbank goed instellen. Wanneer een fout wordt gemaakt bij het instellen van een zetbank is dat vaak onherstelbaar. Ook de zetvolgorde is van groot belang.

Het is daarnaast belangrijk dat een zetbank zoveel mogelijk over zijn gehele lengte wordt gebruikt. Wanneer regelmatig kleine platen op een grote zetbank worden gezet kunnen de bekken van de zetbank doorbuigen waardoor de machine minder nauwkeurig wordt. Daarnaast is het goedkoper om een kleinere zetbank aan te schaffen en kunnen kleinere zetbanken over het algemeen sneller worden bediend. Bij het gebruik van een zetbank moet een plaatwerker de juiste maat voor de juiste zetbank kiezen. Bij zetten moet ook rekening gehouden worden met het terugveren van materiaal. Wanneer een plaat gezet is veert deze altijd een klein stukje terug. Hoeveel een plaat terugveert is afhankelijk van de hoek, de plaatdikte en het materiaal. Er kunnen platen van verschillende materialen worden gezet. Een aantal voorbeelden hiervan zijn: roestvast staal, zink, aluminium, plaatstaal en koper.

Wat is het verschil tussen zetten en kanten?
Bij een zetbank wordt een plaat ingeklemd tussen een bovenbalk en een onderbalk. Hierdoor wordt de plaat ondersteund over de gehele lengte. Bij kanten is dit niet het geval. Een kantbank bestaat uit een bovenmatrijs en een ondermatrijs. De ondermatrijs blijft in één horizontale positie. De bovenmatrijs wordt hydraulisch naar beneden gebracht en drukt de plaat, die op de ondermatrijs is aangebracht, in de juiste vorm. Omdat de plaat niet is ingeklemd in een machine kan een plaatbewerker sneller werken met een kantbank.

Conventionele of CNC zetbank
Wanneer af en toe een paar kleine platen gezet moeten worden kan dat prima met een conventionele zetbank. Deze banken zijn geschikt voor enkelstuks werk wanneer de platen niet te groot en te zwaar zijn voor de plaatwerker. Wanneer seriematig meerdere platen in dezelfde vorm gezet moeten worden kan gebruik worden gemaakt van een computergestuurde zetbank. Deze CNC zetbanken kunnen geprogrammeerd worden waardoor ze steeds dezelfde bewerking uitvoeren. Daarnaast kunnen deze bewerkingen worden opgeslagen in het systeem. Als in de toekomst weer dezelfde serie wordt verwacht kan men het programma weer oproepen in het systeem zodat programmeertijd kan worden bespaard. CNC staat overigens voor Computer Numerical Control. Hiermee wordt aangegeven dat deze banken doormiddel van een computer bestuurd worden. De plaatbewerker zal echter zelf er voor moeten zorgen dat de plaat juist is aangebracht in de zetbank en dat de machine goed is geprogrammeerd.