Kanter zetter

Kanter en zetter is een functiebenaming voor plaatwerkers die gebruik maken van een kantbank en/ of een zetbank. Doormiddel van deze vaak grote machines worden platen in de gewenste vorm gevouwen. Dit vouwen kan zowel gedaan worden op conventionele kantbanken en zetbankbanken als op computergestuurde machines. De conventionele kantbanken en zetbanken worden doormiddel van hendels bediend waarmee de plaat handmatig in de gewenste vorm wordt gebogen. Daarbij wordt gebruik gemaakt van een mechanisme die een deel van het gewicht van de plaat draagt. De computergestuurde variant van het kanten en zetten wordt gedaan op een zogenaamde CNC kantbank of CNC zetbank. Deze machines moeten geprogrammeerd worden door de kanter of zetter zelf of door een gespecialiseerde programmeur.

Kantbank/ zetbank
Een kanter/ zetter werkt over het algemeen met plaatmateriaal dat gemaakt is van staal (koolstofstaal) of roestvaststaal (rvs). Daarnaast kunnen platen van verschillende soorten legeringen worden gevouwen op de zetbank en kantbank. De bank bevat aan de bovenkant een soort mes dat op de plaat wordt gedrukt. Dit gebeurd doormiddel van een neerwaartse druk die door de machine wordt gerealiseerd. Het mes drukt de plaat in een soort mal die verschillende vormen kan hebben. Zo kun je een scherpe hoek maken of een ronde hoek in verschillende graden.

Zetvolgorde
Het bepalen van de zetvolgorde is van groot belang bij het kanten en zetten. Sommige complexe vormen die gemaakt moeten worden in het plaatmateriaal vereisen een bepaalde volgorde van werken. Als je die volgorde niet aanhoud kun je niet altijd bij bepaalde hoeken komen die gemaakt moeten worden. Daarom moet een plaatwerker die gaat kanten en zetten goed tekeningen kunnen lezen en op basis daarvan bepalen welke volgorde hij of zij gaat hanteren. Bovendien zorgt het kanten en zetten er voor dat er een deel van de plaat wordt opgenomen.

Kettingmaten

De hoek in het plaatwerk zorgt er voor dat een deel van het plaatmateriaal wordt verbogen. Dit heeft gevolgen voor kettingmaten. Als er meer zettingen achter elkaar moeten worden gemaakt dan zal na elke zetting het materiaal aan de binnenhoek korter worden en aan de buitenzijde juist langer worden omdat het materiaal aan de buitenkant wordt opgerekt en aan de binnenkant in elkaar wordt gedrukt. Een ervaren kanter zetter houdt rekening met deze vervorming tijdens het uitslaan van de maten van de tekening op de plaat. Daarbij komt ook wiskundig inzicht en rekenvaardigheid aan de orde.

Veiligheid
Het is belangrijk dat de kanter/ zetter bij de werkzaamheden de veiligheidsregels in acht neemt. Meestal is er een dodemansknop of een laserbeveiliging die in werking treed wanneer iemand een knop loslaat of met een lichaamsdeel of materiaal over de laser beweegt. Deze beveiligingen moeten gehanteerd worden en niet worden verwijderd.

Wat is het verschil tussen een verspanende bewerking en een niet-verspanende bewerking?

Vormgevingstechnieken zijn technieken die worden gebruikt om een basismateriaal te vervormen tot een gewenst product. Het hiervoor benodigde basismateriaal kan uit verschillende grondstoffen bestaan, bijvoorbeeld uit hout, kunststof, glas, steen  of metalen. Vervormingstechnieken worden ingedeeld in verschillende bewerkingen. Een voorbeeld van deze indeling is de scheiding tussen verspanende bewerkingen en niet-verspanende bewerkingen. Vooral in de metaalbranche/ metaaltechniek wordt deze onderverdeling gehanteerd. Hieronder zijn de verschillen tussen deze vormgevingstechnieken beschreven.

Verspanende bewerking
Verspanende bewerkingen worden veel toegepast in de werktuigbouwkunde. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van verschillende werktuigmachines. Werktuigmachines die verspanende bewerkingen uitvoeren hebben als gemeenschappelijk kenmerk dat er kleine deeltjes van het werkstuk of uitgangsmateriaal worden weggenomen. Voorbeelden van verspanende bewerkingen zijn draaien, boren, frezen en zagen. Ook slijpen en schaven kunnen tot de verspanende bewerkingen worden gerekend. Bij deze bewerkingen worden kleine deeltjes van het werkstuk verwijdert om het werkstuk de gewenste vorm of afmeting te geven. Deze kleine deeltjes hebben meestal de vorm van een spaantje of spanen, daarom wordt de bewerking van deze werktuigmachines ook wel verspanende bewerking genoemd. Verspanende bewerkingen worden vooral uitgevoerd in de werktuigbouwkunde bij bijvoorbeeld het maken van matrijzen of onderdelen van machines zoals lagers.

Niet-verspanende bewerking
Een niet-verspanende bewerking is een bewerking of techniek die wordt gebruikt om uitgangsmateriaal of basismateriaal in een bepaalde vorm te brengen zonder dat daarbij spanen van het werkstuk worden verwijdert. Dit is het grote verschil met een verspanende bewerking of een verspanende techniek.

Lassen
Lassen is een voorbeeld van een niet-verspanende bewerking die veel in de metaaltechniek wordt toegepast. In de praktijk worden verschillende lasmethodes gebruikt om werkstukken te maken. Doormiddel van lassen kan een lasser een niet-uitneembare verbinding maken tussen metalen. Ook kunststoffen kunnen gelast worden. Voor het maken van een goede las moeten verschillende factoren op elkaar worden afgestemd. Allereerst moet het materiaal goed lasbaar zijn. Daarnaast moet men de juiste lasmethode kiezen en het juiste toevoegmateriaal. In de meeste gevallen hoeft de lasser deze aspecten niet zelf uit te zoeken en kan hij of zij navraag doen bij een lasbaas of lastechnicus. Een lastechnicus is iemand met een opleiding International Welding Specialist (IWT) of een opleiding Middelbaar Lastechnicus (MLT). Deze werknemers hebben veel ervaring op het gebied van lassen en alle kwaliteitsaspecten en theoretische aspecten die daarbij aan de orde komen.

Verder wordt bij veel laswerk een lasmethodebeschrijving (LMB) gegeven of een Welding Procedure Specification (WPS). Hierin staat informatie die de lasser moet gebruiken om de las vakkundig te maken conform de Europese of Internationale voorschriften. De lasmethodebeschrijving / Welding Procedure Specification is gekoppeld aan de lasmethodekwalificatie van het desbetreffende bedrijf waar de lasser werkzaam is.

Gieten
Sommige metalen en kunststoffen kan men ook in de juiste vorm gieten. Hierbij komen ook geen spanen aan de orde daarom is gieten een voorbeeld van een niet-verspanende bewerking. Gieten wordt tegenwoordig veel toegepast bij kunststoffen en kan op verschillende manieren worden gedaan. Een voorbeeld hiervan is spuitgieten. Ook extruderen wordt bij kunststoffen regelmatig als vormgevingstechniek toegepast. Naast kunststof wordt ook ijzer en staal in vormen gegoten. Hierdoor ontstaat gietijzer en gietstaal. Kenmerkend voor het gietproces is dat het kunststof granulaat, ijzer of staal eerst in vloeibare vorm moet worden gebracht voordat het gegoten of gespoten kan worden. Over het algemeen moet daarvoor het materiaal verhit worden. Het verhitte materiaal wordt door gieten of spuitgieten in de juiste vorm gebracht. Na afkoeling behoudt het materiaal zijn nieuwe vorm.

Overige niet-verspanende bewerkingen
Voor het plastisch vervormen van metalen platen kunnen ook verschillende niet-verspanende bewerkingen worden uitgevoerd. Hierbij kan men denken aan buigen, walsen, zetten en kanten. Ook dieptrekken, persbuigen, wikkelbuigen en explosief vervormen zijn vervormingstechnieken. Als men gaten wil maken in plaat kan men ook ponsen of snijden. Doormiddel van lasers kan men uitgangsmateriaal in een bepaalde vorm brengen.

Eroderen en vonken
Doormiddel van eroderen en vonken kunnen metalen ook vervormd worden. Hierbij wordt gebruik gemaakt van elektrodes. Het werkstuk vormt een elektrode en daarnaast is er een vormgevende elektrode. Tussen de werkstukelektrode en de vormgevende elektrode wordt doormiddel van een machine een kortsluiting gemaakt. Hierbij ontstaan vonken tussen de elektrodes. Deze vonken zorgen er voor dat er deeltjes van het uitgangsmateriaal worden verwijdert. Deze deeltjes smelten tijdens het processen en lossen op in de hitte van de vonken. Vervolgens worden de restjes van de metaaldeeltjes verwijdert door het diëlektricum. Dit is een speciale olie die niet geleid. In de metaaltechniek wordt eroderen en vonken ingedeeld in de verspanende bewerkingen. Er zijn echter ook metaalbedrijven die eroderen juist een niet-verspanende bewerking noemen.

Wat is de metaalbewerkingstechniek zetten en waarvoor wordt deze gebruikt?

Zetten is een belangrijke paatbewerkingstechniek die veelvuldig in de werktuigbouwkunde wordt toegepast. Zetten is een algemene term die ook wordt gebruikt voor bijvoorbeeld het buigen van plaatwerk in een bankschroef. Ook met een kantbank kan een plaatwerker een plaat zetten. Doormiddel van zetten wordt als het ware een plaat in een andere vorm gezet. Naast kantbanken kunnen ook zetbanken hiervoor gebruikt worden. In deze tekst is de algemene werking van een zetbank beschreven en wordt uitgelegd hoe een plaatwerker de zetbank kan gebruiken om een plaat de juiste vorm te geven.

Wat is een zetbank?
Zetbanken zijn er in verschillende soorten en lengtes. Ze worden gebruikt om een plaat in een hoek te buigen. Dit buigen wordt ook wel zetten genoemd. De plaat wordt bij een zetbank geklemd tussen een bovenbalk en een onderbalk. De bovenbalk wordt ook wel bovenbuiglijst genoemd en vormt de bovenkant van de bek waartussen de plaat geklemd wordt. De onderkant van de bek is de onderbalk. De plaat wordt stevig tussen de bek geklemd waardoor de plaat over zijn gehele lengte steun heeft. Deze steun is belangrijk omdat de plaat tijdens het zetten niet mag verschuiven. Het verschuiven van de plaat zorgt voor een verschil in de maatvoering en daarnaast de kans dat de plaat scheef onder de bekken komt te staan. Wanneer een plaat verkeerd is gezet kan deze niet meer tot zijn oorspronkelijke vorm worden gebracht door de zetmachine en moet de plaat als verloren worden beschouwd. Er zijn zetbanken op de markt die elektrisch worden bediend en zetbanken die handmatig worden bediend.

Waarvoor wordt een zetbank gebruikt?
Wanneer een zetbank goed wordt gebruikt kunnen zeer nauwkeurige hoeken worden aangebracht in de plaat. Deze hoeken kunnen zowel scherp zijn als afgerond. Een handmatige zetbank is zeer geschikt voor enkelstuks precisiewerk. Wanneer seriematige wordt gewerkt of gebruik wordt gemaakt van dikke plaat wordt vaak gebruik gemaakt van een grote mechanische zetbank. Doormiddel van zetten kan uit één plaat een hoek of meerdere hoeken worden gevormd. Hierdoor hoeven niet verschillende losse platen aan elkaar vast gelast te worden. Het aan elkaar lassen van platen kost tijd en is daarnaast niet altijd even netjes. Lasnaden moeten meestal worden nabewerkt. Denk hierbij aan de spetters die ontstaan bij MIG/MAG lassen. Wanneer een plaat eenmaal is gezet kan de bocht bijna die meer teruggebogen worden. Verder doorbuigen is vaak wel mogelijk. Een zetter moet daarom de zetbank goed instellen. Wanneer een fout wordt gemaakt bij het instellen van een zetbank is dat vaak onherstelbaar. Ook de zetvolgorde is van groot belang.

Het is daarnaast belangrijk dat een zetbank zoveel mogelijk over zijn gehele lengte wordt gebruikt. Wanneer regelmatig kleine platen op een grote zetbank worden gezet kunnen de bekken van de zetbank doorbuigen waardoor de machine minder nauwkeurig wordt. Daarnaast is het goedkoper om een kleinere zetbank aan te schaffen en kunnen kleinere zetbanken over het algemeen sneller worden bediend. Bij het gebruik van een zetbank moet een plaatwerker de juiste maat voor de juiste zetbank kiezen. Bij zetten moet ook rekening gehouden worden met het terugveren van materiaal. Wanneer een plaat gezet is veert deze altijd een klein stukje terug. Hoeveel een plaat terugveert is afhankelijk van de hoek, de plaatdikte en het materiaal. Er kunnen platen van verschillende materialen worden gezet. Een aantal voorbeelden hiervan zijn: roestvast staal, zink, aluminium, plaatstaal en koper.

Wat is het verschil tussen zetten en kanten?
Bij een zetbank wordt een plaat ingeklemd tussen een bovenbalk en een onderbalk. Hierdoor wordt de plaat ondersteund over de gehele lengte. Bij kanten is dit niet het geval. Een kantbank bestaat uit een bovenmatrijs en een ondermatrijs. De ondermatrijs blijft in één horizontale positie. De bovenmatrijs wordt hydraulisch naar beneden gebracht en drukt de plaat, die op de ondermatrijs is aangebracht, in de juiste vorm. Omdat de plaat niet is ingeklemd in een machine kan een plaatbewerker sneller werken met een kantbank.

Conventionele of CNC zetbank
Wanneer af en toe een paar kleine platen gezet moeten worden kan dat prima met een conventionele zetbank. Deze banken zijn geschikt voor enkelstuks werk wanneer de platen niet te groot en te zwaar zijn voor de plaatwerker. Wanneer seriematig meerdere platen in dezelfde vorm gezet moeten worden kan gebruik worden gemaakt van een computergestuurde zetbank. Deze CNC zetbanken kunnen geprogrammeerd worden waardoor ze steeds dezelfde bewerking uitvoeren. Daarnaast kunnen deze bewerkingen worden opgeslagen in het systeem. Als in de toekomst weer dezelfde serie wordt verwacht kan men het programma weer oproepen in het systeem zodat programmeertijd kan worden bespaard. CNC staat overigens voor Computer Numerical Control. Hiermee wordt aangegeven dat deze banken doormiddel van een computer bestuurd worden. De plaatbewerker zal echter zelf er voor moeten zorgen dat de plaat juist is aangebracht in de zetbank en dat de machine goed is geprogrammeerd.

Wat is de metaalbewerkingstechniek kanten en waarvoor wordt deze gebruikt?

Kanten is een metaalbewerkingstechniek die gebruikt wordt bij plaatwerken. Plaatmateriaal wordt veel gebruikt in de techniek. Dagelijks verwerken veel metaalbedrijven platen die van verschillende metaalsoorten zijn verwaardigd. Ook de afmetingen van platen zijn verschillend. Dit heeft onder andere te maken met de doeleinden waarvoor de platen gebruikt moeten worden. Wanneer een plaat een bepaalde vorm moet krijgen kan dat op verschillende manieren gebeuren. Zo kan een plaat gebogen worden of kan er een hoek in worden gezet. In dat laatste geval kan gebruik worden gemaakt van een kantbank.

Wat is een kantbank?
De kantbank is een pers met een bovenmatrijs en een ondermatrijs. De plaat die bewerkt moet worden wordt tussen de bovenmatrijs en de ondermatrijs geplaatst. Vervolgens wordt de machine door de plaatbewerker in werking gesteld. De bovenmatrijs drukt de plaat tegen de ondermatrijs aan waardoor de plaat vervormt. Een kantbank werkt meestal hydraulisch. Dat wil zeggen dat de bovenste matrijs doormiddel van een hydraulische cilinder naar beneden wordt gedrukt. Wanneer de bovenmatrijs helemaal naar onderen is gebracht en de plaat op de juiste wijze is vervormd, wordt de bovenmatrijs weer naar boven gehaald en in de beginpositie gebracht. De onderste matrijs blijft altijd in dezelfde positie. Meestal is de onderste matrijs in een V-vorm en de bovenste matrijs in de vorm van een ‘mes’, maar dat hoeft niet. Er kunnen verschillende matrijzen worden aangebracht in een kantbank. Dit is afhankelijk van de bewerking die op de plaat moet worden uitgeoefend.

Waarvoor wordt een kantbank gebruikt?
Een kantbank is een machine die speciaal geconstrueerd is om een plaat in een hoek of speciale bocht te buigen. Met een kantbank kan bijvoorbeeld in één plaat een hoek worden gemaakt en hoeven niet twee platen aan elkaar gelast te worden. Lassen kost extra arbeidsuren en daarnaast is niet elke plaat geschikt om gelast te worden. Een plaat waarin doormiddel van een kantbank een hoek is aangebracht toont daarnaast heel netjes en hoeft niet te worden nabewerkt zoals bij lassen vaak wel het geval is. Kantbanken zijn er in verschillende formaten en verschillende lengtes. Daarnaast zijn er verschillende matrijzen voor kantbanken waardoor platen in een kantbank op diverse manieren vervormt kunnen worden.

Wat is het verschil tussen kanten en zetten?
Bij een kantbank wordt de plaat die bewerkt moet worden niet vastgezet in een verstelbare klem of bek. Dit is bij een zetbank wel het geval. Bij zetten wordt de plaat vastgezet in een verstelbare klem die bestaat uit een verstelbare bovenbalk en een vaste onderbalk. De bovenbalk vormt het bovendeel van de bek en de onderbak het onderste deel. Doordat de platen bij een zetbank worden ingeklemd in een bek neemt deze vorm van plaatbewerken meer tijd in beslag dan het vervormen van een plaat op een kantbank. Hierdoor kan met een kantbank meer en sneller geproduceerd worden dan met een zetbank. Bij een kantbank kan de metaalbewerker zelf de plaat vasthouden of kan de plaat worden begeleid met een hefsysteem. Dit is afhankelijk van het type kantbank waarvan gebruik wordt gemaakt.

Conventionele of CNC kantbank
Er is een verschil tussen het gebruik van een conventionele kantbank of een kantbank die computergestuurd is. De computergestuurde kantbanken worden ook wel CNC kantbanken genoemd. CNC staat voor Computer Numerical Control waarmee duidelijk wordt gemaakt dat ze computergestuurd zijn. Een plaatbewerker die gebruik maakt van een CNC kantbank moet in staat zijn deze te programmeren. Er zijn echter ook plaatbewerkers die als een operator bij de CNC gestuurde kantbank staan. In dat geval is de machine geprogrammeerd door een ervaren kanter en plaatst de operator alleen maar de platen tussen de matrijzen. Kanten is geen eenvoudig werk omdat goed rekening gehouden moet worden met de zetvolgorde wanneer er meerdere hoeken in één plaat moeten worden aangebracht.