Wat is niet-ioniserende straling?

Niet-ioniserende straling is een verzamelnaam voor straling die bestaat uit elektromagnetische golven. Deze EM golven bevatten een energie die te laag is om te ioniseren. In tegenstelling tot ioniserende staling heeft niet-ioniserende straling onvoldoende energie om een elektron uit een atoom te verwijderen. In deze tekst worden kort een aantal verschillende soorten niet-ioniserende straling benoemd en wordt daarnaast een korte beschrijving gegeven van de schadelijke effecten van deze straling.

Soorten niet-ioniserende straling
Er zijn verschillende soorten straling die niet ioniserend zijn. Een voorbeeld hiervan is ultraviolette (Uv) straling. Uv-licht is elektromagnetische straling die onder andere vrijkomt tijdens het elektrisch booglassen en uit verschillende kunstmatige verlichtingsbronnen zoals halogeenlampen, gasontladingslampen maar ook de natuurlijke verlichtingsbron: de zon.

Daarnaast vallen ook EM-velden onder de niet-ioniserende straling. Deze EM-velden worden veroorzaakt door mobiele telefoons, elektrische apparaten, hoogspanningslijnen, WiFi en straling vanuit zendmasten van radio en televisie. EM-velden worden onderverdeeld in extreem-laagfrequente (ELF) velden en radiofrequente (RF) velden.

Schadelijkheid van niet-ioniserende straling
Er is schadelijke niet-ioniserende staling en er zijn niet-schadelijke varianten. Zelfs bij een hoge intensiteit van niet-ioniserende straling kan niet-ioniserende straling geen ionisatie in biologische systemen (lichaamscellen) veroorzaken. Er kan echter wel andere schade aan het menselijke lichaam ontstaan indien het lichaam wordt blootgesteld aan niet-ioniserende straling.

Uv-straling is bijvoorbeeld schadelijk en kan huidkanker en staar veroorzaken bij mensen. Er zijn echter verschillende soorten Uv straling. Uv A-straling is de schadelijkste variant van Uv straling veroorzaakt bijvoorbeeld melanoom. Dit is de dodelijkste vorm van huidkanker. Uv B veroorzaakt verschillende andere soorten huidkanker die gevaarlijk zijn maar minder schadelijk dan melanoom. Uv C is een vorm van Uv-straling die door de atmosfeer wordt tegengehouden. Naast Uv-staling is er ook niet-ioniserende straling vanuit EM-velden. Deze straling is van een heel ander soort dan Uv-straling.

Niet-ioniserende straling vanuit EM-velden is in een lage dosering niet schadelijk voor de gezondheid zolang men niet langdurig aan deze straling wordt blootgesteld. Over de exacte schade die deze niet-ioniserende staling uit EM-velden veroorzaakt bij de gezondheid van mensen is echter veel onduidelijk. Met name de effecten op lange termijn van EM-velden met een lage veldsterkte zijn wetenschappelijk nog nauwelijks in kaart gebracht. Bij EM-velden vinden wel elektrische stromen plaats die ook door het weefsel en de cellen van mensen bewegen. Daardoor bestaat de kans dat er wel een bepaalde mate van schade of veranderingen plaatsvinden. De schade aan het lichaam zal groter worden naarmate de concentraties van de straling ook hoger worden. Hoe hoger de intensiteit van de niet-ioniserende straling hoe schadelijker het is voor de mens.

Niet-ioniserende straling is een verzamelnaam voor straling die bestaat uit elektromagnetische golven. Deze EM golven bevatten een energie die te laag is om te ioniseren. In tegenstelling tot ioniserende staling heeft niet-ioniserende straling onvoldoende energie om een elektron uit een atoom te verwijderen. In deze tekst worden kort een aantal verschillende soorten niet-ioniserende straling benoemd en wordt daarnaast een korte beschrijving gegeven van de schadelijke effecten van deze straling.

Wat is ioniserende straling?

Ioniserende straling is een straling die voldoende energie bevat om een elektron uit de buitenste schil van een atoom weg de schieten. Door het wegslaan van de elektron krijgt het atoom een positieve lading in plaats van een neutrale lading. Dit effect zorgt er voor dat een atoom wordt geïoniseerd. Het atoom verandert dan in een ion dit is een elektrisch geladen atoom. Ioniserende straling is gevaarlijk en daarnaast kunnen mensen deze straling niet met hun zintuigen waarnemen. Men kan de straling niet horen, niet proeven, niet zien en niet ruiken. De effecten van ioniserende straling kan men echter wel voelen. Ioniserende straling ontstaat bij radioactiviteit. Bij radioactiviteit vallen atoomkernen uiteen in een spontane reactie. Ioniserende straling heeft dus te maken met radioactiviteit. Wat precies het verband is wordt kort uitgelegd in de volgende alinea.

Ioniserende straling en radioactieve straling
Regelmatig wordt ioniserende straling ‘radioactieve straling’ genoemd deze benaming is echter niet juist. De term  ‘radioactief’ betekent letterlijk ‘actief straling uitzendend’ dit is echter niet het proces dat plaatsvindt bij ioniserende straling. Een radioactieve stof geeft echter wel een ioniserende straling. Bij ioniserende straling wordt het bestaande materiaal verandert. Er ontstaan in het bestraalde materiaal elektrisch geladen deeltjes en daardoor zal de structuur van het materiaal wijzigen. Ioniserende straling is gevaarlijk omdat het de celstructuur van mensen kan veranderen.

Waar kan men ioniserende staling aantreffen?
Ioniserende straling wordt afgegeven door radioactieve stoffen. In processen en arbeidsomstandigheden waarbij radioactieve stoffen (kunnen) voorkomen bestaat tevens de kans op ioniserende straling. We noemen een aantal voorbeelden van situaties waarin ioniserende straling kan voorkomen:

  • Aardgaswinning, verwerken van erts.
  • Kerncentrales en kernwapentechniek.
  • Geneeskunde, tandheelkunde, verpleging waarbij men werkt men radioactief materiaal.
  • Materiaalcontrole.
  • Meetapparatuur in de procesindustrie
  • Detectieapparaten

Veiligheidsmaatregelen bij ioniserende straling
Ioniserende straling kan een groot gevaar opleveren voor de gezondheid en veiligheid van mensen. Omdat de straling niet direct door mensen waargenomen kan worden is deze straling zeer verraderlijk en gevaarlijk. Mensen die aan ioniserende straling worden blootgesteld kunnen veranderingen krijgen in hun levende cellen. Deze cellen kunnen beschadigen en afsterven. Ook kunnen ze blijvend beschadigd blijven en een gezwel gaan vormen. Het effect van de ioniserende straling is afhankelijk van:

  • Het soort radioactieve stof.
  • De duur van de blootstelling.
  • De afstand tot de stralingsbron.
  • De middelen die zijn genomen om de mens af te schermen van de stralingsbron, bijvoorbeeld persoonlijke beschermingsmiddelen.

Deze vier factoren maken duidelijk hoe men zich het beste kan beschermen tegen ioniserende straling namelijk door:

  • Jezelf zo ver mogelijk te verwijderen van de stralingsbron.
  • Verpakkingen met radioactieve materialen moeten heel blijven en beslist niet beschadigd worden.
  • Er voor zorgen dat niemand in de buurt van de stralingsbron kan komen door een gebied af te zetten.
  • Het plaatsen van waarschuwingsborden met een duidelijk leesbare tekst.
  • Het dragen van speciale Persoonlijke Beschermingsmiddelen die bestand zijn tegen ioniserende straling en mensen tegen de effecten van deze straling beschermen.
  • Het is belangrijk dat voortdurend metingen worden gedaan om de hoogte van de ioniserende straling te bepalen.

Wellicht ten overvloede maar misschien toch het vermelden waard: werknemers die werken met radioactieve stoffen zijn hiervoor speciaal opgeleid en getraind. Een leek moet niet in de buurt komen van stoffen die radioactief zijn en ioniserende straling afgeven.

Vooroorlogs staal van de zeebodem bevat minder radio-isotopen dan jonger staal

In november 2016 kwam in de Nederlandse media het verbazingwekkende nieuws naar buiten dat er een aantal Nederlandse oorlogsschepen van de zeebodem van de Javazee zijn verdwenen. In eerste instantie zou men kunnen denken dat de schepen zijn verdwenen doordat mensen op jacht zijn gegaan naar oorlogsmateriaal. Het schenden van schepen is strafbaar. Zeeschepen die tijdens veldslagen tot zinken zijn gebracht en menselijke resten bevatten worden beschouwd als oorlogsgraven. Het schenden van deze oorlogsgraven wordt als een misdaad beschouwd ook wanneer deze oorlogsgraven in andere kustwateren dan de kustwateren van het eigen land liggen.

Het schenden van scheepsgraven zoals oorlogsschepen die zijn vergaan tijdens zeeslagen komt regelmatig voor. Meestal blijft dan echter een groot deel van het schip in tact. In de Javazee zijn de schepen vrijwel geheel van de bodem verdwenen. Het verwijderen van complete schepen van de zeebodem is echter niet eenvoudig. Dat vereist een goede voorbereiding en zeer veel inspanning van mens en machine. Daarnaast is het bergen van schepen van de zeebodem zeer kostbaar. De mensen of bedrijven die zich daar mee bezig houden moeten daardoor zeker zijn van de waarde van de schepen en moeten bereid zijn om investeringen te doen. Daarnaast moeten de bedrijven bovendien de brutaliteit en immoraliteit hebben om de scheepsgraven te schenden. Dit alles blijkt echter een aantal bedrijven en personen er niet van te weerhouden om het scheepstaal van de oorlogsschepen van de zeebodem te halen.

Waarom is het scheepsstaal van oorlogsschepen zoveel waard?
Men kan zich afvragen waarom men zo graag het staal van de oude zeeschepen wil hebben. Is dit staal bijvoorbeeld meer waard dan het staal dat op dit moment verkrijgbaar is? Ik las gisteren echter een bericht op de website van de NOS dat misschien opheldering kan bieden over deze kwestie. Dit bericht was gebaseerd op een interview dat werd gehouden met Henk Bussemaker. Toen hij het nieuws te horen kreeg van de Nederlandse oorlogsschepen die zijn verdwenen van de bodem van de Javazee kwamen er bij hem herinneringen naar boven. De vader van Henk Bussemaker was kapitein Anton Bussemaker. Deze meneer was kapitein van een Nederlandse onderzeeër die in 1941 tot zinken werd gebracht. Dit wrak werd gevonden in 1995 op de zeebodem maar bleek een aantal jaren later, in 2013, vrijwel geheel van de zeebodem te zijn verdwenen. Bussemaker maakte in Radio EenVandaag duidelijk dat het duiklichaam van de duikbodem op de zeebodem was achtergebleven en dat de rest van de duikboot van de zeebodem werd verwijderd.

Oud scheepsstaal van de zeebodem levert geld op
Henk Bussemaker heeft een boek over zijn vader geschreven. Hij heeft wel een vermoeden waarom de oude scheepswrakken van de zeebodem worden afgehaald. Dit heeft volgens hem te maken met het staal van deze schepen. Dit staal zou veel geld waar zijn. Bovendien zijn de arbeidskrachten rondom de Javazee niet duur. Deze willen voor ongeveer anderhalve cent per uur werken aldus Bussemaker. Verder zijn deze arbeidskrachten niet veeleisend op het gebied van veiligheid en gezondheid. Als er ongelukken gebeuren heeft niemand daar problemen mee. Dat is voor foute werkgevers zeer aantrekkelijk.

Het vooroorlogse schroot op de zeebodem is waardevol. Dit materiaal is meer waard dan schroot van een latere datum. Dat komt omdat er in staal dat later geproduceerd is meer radio-isotopen zitten. Deze radio-isotopen kwamen in de atmosfeer doordat er in de Tweede Wereldoorlog twee atoombommen tot ontploffing  zijn gebracht. Daardoor ging ook de achtergrondstraling overal ter wereld omhoog. Als men staal produceert komen  de isotopen in het staal. Een radio-isotoop is een isotoop dat radioactieve straling uitzend. Scheepswrakken die op de bodem van de zee lagen voor de ontploffing van de atoombommen zijn door het zeewater voldoende afgeschermd geweest voor de verhoogde achtergrondstraling.

Bij veel staalproducten is het geen probleem dat radio-isotopen tijdens de productie in het staal zijn terechtgekomen. Voor sommige staalproducten is het echter wel van belang dat het staal niet besmet is met radio-isotopen. Hierbij kan men denken aan medische apparaten en stralingsmeters. Ook voor de ruimtevaart en luchtvaart maakt men gebruikt van ‘stralingsneutraal’ staal. De heer Bussemaker geeft aan dat hij heeft gehoord dat het staal van een oude onderzeeër 1 miljoen euro kan opleveren. Voor oude kruisers zou ongeveer 8 miljoen worden betaald.  Het schenden van zeegraven is echter verboden en wordt beschouwd als grafschennis.