Hoe gevaarlijk zijn PFAS?

PFAS hebben een schadelijk effect op de gezondheid en het milieu. Jacob de Boer, hoogleraar milieuchemie en toxicologie aan de Vrije Universiteit van Amsterdam heeft aan de NOS bekend gemaakt dat PFAS voor bepaalde vormen van kanker kunnen zorgen. Over PFAS zegt hij: “Het zijn stoffen die nierkanker kunnen veroorzaken en teelbalkanker. Het kan zelfs een effect hebben op de vaccinaties bij kinderen, die kunnen minder effectief worden.”

Toch is er nog een hoop onduidelijk over de schadelijkheid van PFAS. Met name op het gebied van de concentratie van PFAS in bijvoorbeeld de grond of het oppervlaktewater is veel onduidelijk. Bij hoeveel microgram PFAS kan men spreken over een schadelijke dosis? Er wordt nog veel onderzoek over gedaan. Opvallend is wel dat in oktober 2019 nog een richtlijn werd vastgesteld van 0,1 microgram PFAS per kilo vervuilde grond terwijl men tegen het einde van november 2019 een nieuwe norm kreeg te horen. Toen stelde de RIVM de norm bij naar 0,8 microgram.

Hoeveel is 0,8 microgram?
De vraag die men zich zou kunnen stellen is: ‘hoeveel is nu eigenlijk 0,8 microgram?’ Dit is minder dan een miljoenste deel van een gram. Dat maakt duidelijk hoe weinig PFAS eigenlijk in de grond aanwezig mogen zijn. Ook bij de nieuwe norm is dat dus nog steeds een hele kleine hoeveelheid. PFAS zijn chemische kunstmatige stoffen die onder andere in pannen zitten met een antiaanbaklaag maar ook in waterafstotende kleding. Het worden eeuwige stoffen genoemd omdat de niet door het milieu afgebroken kunnen worden. Ook in het menselijk lichaam kunnen ze niet afgebroken worden.

Er zijn echter verschillende soorten PFAS. Omdat het een verzamelnaam is voor vele kunststoffen zijn ook de eigenschappen van deze kunststoffen verschillend. “De laagste risicogrens geldt voor GenX” zegt Arjen Wintersen van het RIVM. “Daarvan zijn er tot 8 microgram PFAS per kilo grond geen risico’s voor de mens” zegt Wintersen tegen de NOS. Eerder in 2019 heeft het RIVM bepaald hoeveel PFAS schadelijk zijn en welke dosis nog geen schadelijke effecten heeft op de mens. Daarvoor werden literatuurstudies gebruikt. Deze studies gingen echter over dierproeven waarbij dieren werden blootgesteld aan hoeveelheden PFAS. In 2020 wordt verder gegaan met onderzoek naar PFAS. Dan wordt ook een nieuwe norm verwacht. De norm van 0,8 microgram is dus een tijdelijke norm.

Wat zijn PFAS?

PFAS is een afkorting die staat voor poly- en perfluoralkylstoffen, een verzamelnaam voor kunstmatig geproduceerde stoffen. Er zijn verschillende stoffen die onder de PFAS vallen. Zo wordt perfluoro octanoic acid oftewel perfluoroctaanzuur (PFOA) gerekend, maar ook perfluoroctaansulfonaat (PFOS) en HFPO-DA (GenX). Er wordt op dit moment veel onderzoek gedaan naar de schadelijke effecten van PFAS. Deze kunststoffen werden en worden veel gebruikt in verschillende artikelen. Daarbij kun je denken aan kleding, kookgerei, cosmetica, pannen, blusschuim en verf. Dit zijn slechts een paar voorbeelden van toepassingen van PFAS.

Het grote probleem van PFAS is dat deze stoffen niet kunnen worden afgebroken door het milieu. Dat zorgt er voor dat PFAS in het milieu aanwezig blijven ook wanneer het oorspronkelijke artikel niet meer in gebruik wordt genomen. Doormiddel van emissies of calamiteiten zoals grote branden kunnen nog meer PFAS in de natuur en atmosfeer terecht komen. Daar kunnen ze de bodem vervuilen en in het oppervlaktewater terecht komen. Ook kunnen PFAS op de bodem van oppervlakte water belanden en later tijdens baggerwerkzaamheden weer naar boven worden gehaald.

PFAS is een omvangrijke groep van verschillende kunststoffen en chemische stoffen die op de lijst met (potentieel) zeer zorgwekkende stoffen (ZZS) zijn vermeld. Hoewel er nog nauwkeurig onderzoek wordt gedaan naar deze stoffen is al wel duidelijk geworden dat de stoffen persistent, mobiel en in meer en mindere mate schadelijk zijn voor de gezondheid van mensen en dieren. Mensen en dieren kunnen op verschillende manieren in aanraking komen aan PFAS. Dat kan bijvoorbeeld door voedsel en drinken. Ook via het milieu en de atmosfeer kunnen mensen en dieren deze stoffen binnen krijgen. Verder worden mensen door verschillende consumentenproducten blootgesteld aan PFAS. Het gebruik van een aantal PFAS-verbindingen is inmiddels verboden door internationale verdragen (bijvoorbeeld het Verdrag van Stockholm) en Europese regelgeving.