Wat is fotolassen en wat doet een fotolasser?

In de metaaltechniek hoor je soms de functienaam ‘fotolasser’ ook vraag men wel om lassers die kunnen ‘fotolassen’. Deze benaming is behoorlijk ingeburgerd in de metaalsector maar is behoorlijk vaag. Daarom is in dit artikel informatie gegeven over de termen fotolassen en fotolasser.

Wat is fotolassen?

Fotolassen is een werkwoord maar men kan eigenlijk niet zeggen dat iemand gaat fotolassen. Ook kan iemand niet zeggen zou je die fotolassen even kunnen maken.  De term fotolassen is enkel een benaming voor de kwaliteit waaraan bepaalde lassen moeten voldoen.

Als men het over fotolassen heeft bedoelt men dat de lassen aan bepaalde kwaliteitseisen moeten voldoen. Deze kwaliteitseisen zijn vastgelegd in een lasmethodebeschrijving. De lasmethodebeschrijving is geënt op de lasmethodekwalificatie die het bedrijf heeft behaald. In de lasmethodebeschrijving is vastgelegd hoe een las gemaakt moet worden en via welk lasproces de las gemaakt moet worden door de lasser. Daarin kan zijn vastgelegd dat de las fototechnisch gecontroleerd moet worden. De controle van de las kan namelijk door röntgenfoto’s worden gedaan.

Röntgenfoto’s van lassen

Doormiddel van röntgenfoto’s kan men controleren of de las inderdaad goed is aangebracht door de lasser. Met röntgenfoto’s kan men zien of er geen insluitingen of andere onzuiverheden in de las aanwezig zijn. Een fotolas is pas echt een fotolas als de las de röntgenfototest kan doorstaan. Een voordeel van röntgenfoto’s is dat men de las niet hoeft te vernietigen tijdens deze test. De las blijft in tact. Daarom noemt men deze onderzoeksmethode ook wel Niet Destructief Onderzoek. Dit wordt ook wel afgekort met NDO. Destructief Onderzoek kan ook worden uitgevoerd. Hierbij wordt de las bijvoorbeeld doorgezaagd of uitelkaar getrokjen met een trekproef of breekproef. Het spreekt voor zich dat de lasverbinding dan vernietigd is.

Wat doet een fotolasser?

Een fotolasser is in feite geen functieaanduiding. Iemand is geen fotolasser maar een lasser kan wel lassen leggen conform een lasmethodebeschrijving. Een lasser moet een lascertificaat behalen conform de lasmethodebeschrijving en de lasmethodekwalificatie van een bedrijf. Hiervoor dient de lasser een proefstuk maken met een onafhankelijke getuige er bij. Dit proefstuk wordt gecontroleerd in een speciaal testlab. Tijdens de testen wordt de las op verschillende manieren gecontroleerd.  De manier van controleren worden vastgelegd in het lascertificaat.  Hierin kan bijvoorbeeld staan dat eem breekproef is toegepast of dat men met geluidsgolven (ultrasoon) getest heeft. Ook testen doormiddel van röntgenfoto’s kunnen vastgelegd worden op het lascertificaat.  In het laatste geval zou men kunnen zeggen dat een lasser een las kan maken op fototechnisch niveau. Dan zou je kunnen spreken van een fotolas en een fotolasser.

Aandachtspunten bij het woord fotolasser

Als iemand op fotoniveau kan lassen weet je eigenlijk nog heel weinig. Want je moet weten welk lasproces is gebruikt bij het proefstuk waar de lasser zijn of haar certificaat mee heeft behaald.  Ook moet je weten welk materiaal is gelast en welke dikte dit materiaal had. De vorm van de lasnaad is ook belangrijk. Was dit bijvoorbeeld een V-naad, een X-naad of een K-naad. Het toevoegmateriaal is eveneens belangrijk is er bijvoorbeeld gebruik gemaakt van poedergevulde draad (rutiel), beklede elektrode of andere lasdraad. Dit alles wordt vastgelegd op het lascertificaat van de lasser. Bovendien staat op dit lascertificaat in welke positie de lasser de las heeft aan gebracht. Voorbeelden hiervan zijn onder de hand, uit de zij, stapelen en boven het hoofd. Een bijzondere positie die vaak vereist is in het leidinglassen is G6 of HL 45.

Hierbij moet de lasser een buis of pijp met een bepaalde wanddikte in een positie van 45 graden plaatsen en dan rondom lassen. Een fotolasser kan een mengeling van bovenstaande gegevens op xijn lascertificaat hebben staan. Daarom weet je met de term fotolasser niet precies wat de lasser kan en mag lassen. Als men om een fotolas of fotolasser vraagd zal je altihd moeten nagaan welke lascertificaten precies vereist zijn. Daarbij is ook nog een verschil of de las conform de Europese Normering is gelegd, dit wordt aangeduid met EN, of de Amerkaanse normering welke wordt aangedijd met AWS.

Wat is de omschrijving van compound in de techniek?

De term compound wordt in de techniek op verschillende manieren gebruikt. Grofweg zijn er in de techniek twee verschillende omschrijvingen of beschrijvingen van de term compound. Deze eerste omschrijft compound als een samenstelling van verschillende bestandsdelen, de tweede omschrijft compound als een omheind terrein waar technische werkzaamheden kunnen worden verricht. Hieronder zijn deze twee verschillende omschrijvingen van het woord compound toegelicht.

Compound als samenstelling
Binnen de techniek worden verschillende samenstellingen gebruikt voor de vervaardiging van producten. Hierbij kan onder andere gedacht worden aan de samenstelling van een rubber band. Aan het rubber kunnen verschillende ingrediënten worden toegevoegd. Hierbij kan onder andere gedacht worden aan de toevoeging van roet om rubber een zwarte kleur te geven. Daarnaast zijn er andere ingrediënten die bijvoorbeeld de duurzaamheid van rubber moeten bevorderen en de slijtvastheid. Deze eigenschappen zijn belangrijk voor de vervaardiging van rubberen banden. De samenstelling van rubber en rubberproducten kan verschillen. De samenstelling zelf wordt ook wel compound genoemd en wordt aangepast aan de eisen die aan het product worden gesteld. Een rubber band met een zachte compound biedt bijvoorbeeld meer grip maar zal ook sneller slijten. Een band met een harde compound zal minder snel slijten maar zal daarnaast ook minder grip op het wegdek bieden.

Compound als terrein of werklocatie
Het woord compound is Engels en kan worden vertaald met het Nederlandse woord ‘samenstelling’. Daarnaast kan compound ook worden vertaald met omheind terrein. In dit verband kan compound als algemene term in de techniek worden gebruikt voor een omheind terrein waar werkzaamheden worden verricht. Over het algemeen gebruikt men de term compound niet voor bouwlocaties. De term wordt echter wel gebruikt voor gaslocaties of NAM-locaties waar werkzaamheden kunnen worden uitgevoerd door mensen die daarvoor speciaal zijn opgeleid. Niemand kan of mag op de compound komen zonder dat daarvoor toestemming wordt verleend. Op locaties waar gas en olie aanwezig is zijn de veiligheidseisen zeer streng.

Mensen mogen alleen op deze locaties aanwezig zijn als het strikt noodzakelijk is. Daarnaast moeten medewerkers goed op de hoogte zijn van de risico’s die verbonden zijn aan de werkzaamheden op de desbetreffende compound. Voordat men op gaslocaties en olielocaties aan het werk mag gaan zal men veiligheidsinstructies krijgen. Deze instructies worden tegenwoordig voornamelijk via instructiefilmpjes gegeven. Als iemand deze instructiefilmpjes heeft gevolgd ontvangt hij of zij een stempel in een speciale pas. Op NAM-locaties wordt daarvoor de NAM-pas gebruikt. Deze pas is persoonsgebonden.

Verder krijgen technici specifieke beschrijvingen van de werkzaamheden die ze mogen uitvoeren. Voorbeelden van technici die op de compound kunnen werken zijn pijpfitters, en instrumentatiefitters. Daarnaast worden pre-commissioning engineers en pijplassers (fleetwelders) ook regelmatig ingezet. De werkzaamheden die deze specialisten verrichten verschillen onderling sterk. Daarom zijn duidelijke beschrijvingen van de werkzaamheden erg belangrijk. Elke medewerker op de compound moet weten wat hij of zij moet doen en waar hij of zij dat moet doen.

Deze technici mogen binnen bepaalde gebieden werkzaam zijn. Buiten deze gebieden mogen ze zich niet bevinden. De werkzaamheden die worden verricht op gaslocaties en olielocaties worden meerdere keren goed gecontroleerd. Daarnaast wordt er ook administratief bijgehouden welke werkzaamheden zijn verricht. Hierdoor wordt inzichtelijk wat er op de compound gebeurd is.

Wat is BMBE lassen en waar wordt dit lasproces voor gebruikt?

BMBE lassen is een lasproces dat wordt gebruikt in de metaaltechniek. BMBE is een afkorting die staat voor booglassen met beklede elektrode. Het BMBE lassen wordt soms ook wel elektrisch lassen genoemd. Dit is echter een algemene term, er zijn namelijk verschillende elektrische lasprocessen waar BMBE lassen er slechts één van is. In het Engels wordt de afkorting SMAW gebruikt. Deze afkorting staat voor “Shielded Metal Arc Welding”. Ook in Nederland wordt de afkorting SMAW steeds vaker gebruikt. Dit heeft onder andere te maken met de Amerikaanse normering waar Nederlandse werkstukken aan moeten voldoen. Hierbij kan gedacht worden aan de Amerikaanse normeringen ASME en ASTM.

Beklede elektrode
Booglassen met een beklede elektrode is een elektrisch lasproces dat hoort bij elektrisch booglassen. Hierbij wordt gebruik gemaakt van een elektrode die afsmelt. De kern van de elektrode bestaat uit een metalen draad. Deze metalen draad geleid stroom. Daarnaast dient de metalen draad tevens als toevoegmateriaal. In tegenstelling tot bijvoorbeeld MIG/MAG lassen en TIG-lassen wordt bij elektrode geen beschermgas toegevoegd. Het beschermgas ontstaat uit de bekleding die rondom de elektrode aanwezig is en tijdens het lassen verbrand. Daarbij vormt zich een beschermgas. Er zijn drie verschillende hoofdgroepen waarin de elektrodebekleding kan worden ingedeeld: rutiel, basisch en cellulose.

Rutiel beklede elektrode
De rutielbekleding wordt het meeste toegepast. Er ontstaat een zachte lasboog waar door er verhoudingsgewijs weinig spatten ontstaan. Met rutiel beklede elektrode kan men in verschillende lasposities lassen. De elektrode kan men makkelijk ontsteken daarnaast vloeit de metalen draad (elektrode) als toevoegmateriaal goed in het smeltbad dat tijdens het lasproces ontstaat. BMBE Lassen met rutiel beklede elektrode zorgt voor een sterke lasverbinding.

Basisch beklede elektrode
Elektrodes die bekleed zijn met basisch materiaal hebben een hoog gehalte aan krijt en fluoriet. Door deze bekleding ontstaat een smeltbad met weinig waterstof. Hierdoor ontstaat een zeer grote kerftaaiheid. Daarnaast is BMBE lassen met basisch beklede elektrodes een lasproces dat zorgt voor een schoon smeltbad. De las die ontstaat is echter wel grover dan lassen met een rutiel beklede elektrode. Ook is de slak op de las minder makkelijk te verwijderen. Het lasproces met basisch beklede is minder eenvoudig dan BMBE lassen met een rutiel elektrode.

Cellulose beklede elektrode
BMBE lassen met elektrodes die met cellulose zijn bekleed is ook mogelijk. Meestal is de cellulose rondom de elektrode voor een groot deel gemaakt van houtmeel. Hierdoor ontstaan tijdens het lassen veel spatten en daarnaast is er veel rookontwikkeling. Het lasproces is echter wel snel en kan daarnaast in verschillende posities worden uitgevoerd. BMBE lassen met cellulose elektrode is geschikt om verhoudingsgewijs grote openingen te overbruggen. BMBE lassen met cellulose elektrode wordt veel gebruikt bij het aan elkaar lassen van pijpleidingen. Dit noemt men ook wel fleetwelding. Cellulose elektrodes worden door fleetwelders ook wel ‘diepe-inbrand-elektrode’ of fleetweldelektrode genoemd.

Hoe wordt BMBE lassen uitgevoerd?
De manier waarom BMBE lassen wordt uitgevoerd is voor een groot deel afhankelijk van de elektrodebekleding die wordt gebruikt. Er zijn echter wel een aantal algemene kenmerken van BMBE lassen. Daarom kan een algemene beschrijving worden gegeven van dit lasproces.

Tijdens het BMBE lassen ontstaat een elektrische boog tussen het werkstuk en de beklede elektrode. Deze elektrische boog zorgt voor zeer veel hitte. De hitte zorgt er voor dat de elektrode en het werkstuk gaan smelten. De bekleding wordt verbrand en daarbij komen gassen vrij. Deze gassen zijn beschermgassen die er voor zorgen dat de boog is stand wordt gehouden. Daarnaast zorgt het beschermgas dat uit de elektrodebekleding ontstaat er voor dat schadelijke invloeden van buitenaf het materiaal niet nadelig kunnen beïnvloeden.

Uit de bekleding van de elektrode ontstaat daarnaast een slak  die over de las heen komt te liggen. Tijdens het afkoelen van de las dient deze slak als bescherming tegen de invloeden van de omgeving. De slak wordt na het afkoelen van de las meestal verwijdert. De lasser moet er echter voor zorgen dat tijdens het lassen geen insluitsels ontstaan in de las. Hiermee wordt bedoelt dat er geen delen van de slak in het smeltbad ingesloten kunnen worden. Deze insluitsels zorgen er namelijk voor dat de kwaliteit van de las nadelig wordt beïnvloed.

Voor en nadelen van BMBE lassen
BMBE lassen heeft een aantal belangrijke voordelen en nadelen ten opzichte van andere lasprocessen. Een groot voordeel van BMBE lassen is het feit dat de lasapparatuur niet omvangrijk is. Hierdoor kan men BMBE lassen gebruiken voor het aanbrengen  van reparatielassen en andere lassen waar men met bijvoorbeeld MIG/MAG-lastoestellen niet kan komen. Aan MIG/MAG-lastoestellen en TIG-lastoestellen zijn grote gasflessen verbonden om beschermgas te bieden tijdens het lasproces. Dat is voor het BMBE lassen niet nodig omdat de bekleding rondom de elektrode het beschermgas biedt. Daarom is elektrode lasapparatuur ook voordeliger in aanschaf. Daarnaast is elektrode lassen een eenvoudig lasproces om te leren wanneer men rutiel elektrodes gebruikt.

Nadelen van BMBE lassen zijn het hoge stroomverbruik. Daarnaast moet de slak na het lasproces verwijdert worden. Dit zijn extra handelingen die de lasser moet verrichten. Verder ontstaat het risico op insluitsels van de slak tijdens het lassen. De elektrodes worden telkens op nieuw in de lastoorts aangebracht. In tegenstelling tot MIG/MAG lassen waar de lasdraad op een rol wordt aangevoerd is elektrode wel arbeidsintensiever. De lasser zal regelmatig de afgesmolten elektrode moeten vervangen. Dit is één van de redenen waarom BMBE lassen niet geautomatiseerd kan worden.