Wat is ergonomie?

Ergonomie is het ontwerpen, ontwikkelen, aanpassen en gebruiken van machines, werktuigen, meubilair en andere elementen van de werkplek op basis van de eigenschappen en fysieke mogelijkheden van mensen zodat de kans op gezondheidsproblemen zo klein mogelijk wordt gemaakt. Ergonomie kan ook worden beschouwd als de wetenschappelijke studie van mensen in relatie tot hun omgeving. Deze omgeving kan zowel de thuissituatie zijn als de werkomgeving oftewel de arbeidsomstandigheden.

Wat betekend ergonomie?
Het woord ergonomie is ontleend aan de Griekse woorden ‘ergon’ dat vertaald kan worden met het Nederlandse woord ‘werk’ en Griekse woord ‘nomos’ dat staat voor het Nederlandse woord ‘wet’. Men zou ergonomie op basis van deze verklaring letterlijk kunnen vertalen met de: ‘wet van het werk’. Als men het in Nederland heeft over de wet van het werk of arbeidsomstandigheden dan heeft men het over de Arbeidsomstandighedenwet die ook wel Arbowet wordt genoemd.

Arbowet
In de Arbowet heeft de Nederlandse overheid allemaal regels opgesteld met betrekking tot het beschermen van de veiligheid, gezondheid en het welzijn van de werknemers. Een werkplek en de arbeidsomstandigheden moeten in Nederland dus veilig zijn en de gezondheid van de werknemer niet in gevaar brengen. een goed ergonomisch ontwerp van werktuigen, gereedschappen en meubilair op de werkplek kan in belangrijke mate bijdragen aan het voorkomen van fysieke klachten van werknemers. Daarom zijn bedrijven verplicht om bij het indelen van de werkplek en het beschikbaar stellen van machines en gereedschappen zoveel mogelijk rekening te houden met de capaciteiten en mogelijkheden van de werknemers.

De Arbowet is een raamwet en bevat daardoor algemene regels met betrekking tot de veiligheid van werknemers en welke verplichtingen in dit kader aan werkgevers worden gesteld. Naast de Arbowet is er ook een Arbobesluit dit besluit is gebaseerd op de Arbowetgeving. Een groot deel van de meer dan 400 artikelen over arbeidsomstandigheden in het Arbobesluit gaan over de Europese Arbowetgeving.

De uitwerking van de Arbeidsomstandighedenwet en het Arbobesluit wordt geboden door de Arboregeling. De Arboregeling bevat een aantal een uitwerking van een aantal onderdelen van het Arbeidsomstandighedenbesluit. Hierin staan bijvoorbeeld een aantal bepalingen met betrekking tot meubilair, apparatuur en programmatuur. Ook de keuring van hijskranen en andere gereedschappen is hierin vastgelegd evenals de taken van de arbodienst.

Wat is een ergonomisch ontwerp?
Een ergonomisch ontwerp is een ontwerp van een product, machine, werktuig of meubel waarbij zoveel mogelijk is rekening gehouden met de afmetingen, capaciteiten en beperkingen van de persoon die ze gebruikt. Men kan bijvoorbeeld stoelen ontwerpen die perfect aansluiten op het lichaam of juist goed ingesteld kunnen worden zodat mensen de stoel zelf kunnen aanpassen aan de beste zithouding voor hun lichaam. Verder kunnen ook de handvaten van gereedschappen zo worden ontworpen dat er voldoende grip is voor de werknemer die ze hanteert. Werknemers kunnen ook een verschillende werkhoogte hebben waardoor in hoogte verstelbare werktafels bij veel bedrijven een belangrijk onderdeel vormen van het ergonomisch verantwoord werken.

Niet alleen stoffelijke zaken kunnen ergonomisch verantwoord zijn, bedrijven kunnen ook met hun bedrijfsbeleid duidelijk rekening houden met ergonomie en de taken en opdrachten aan de mens aanpassen in plaats van andersom. Op die manier kan ook de bedrijfsvoering ergonomisch zijn ‘ontworpen’. Men kan dus ergonomie in een aantal groepen indelen. In de volgende alinea’s wordt eerst de fysieke ergonomie behandeld, daarna cognitieve ergonomie en tot slot organisatie ergonomie.

Fysieke ergonomie
Fysiek is een ander woord voor lichamelijk. Als men het heeft over fysieke ergonomie dan heeft men het over de daadwerkelijke vormgeving van meubels, gereedschappen en machines. Ook woningen, trappen en deuren vallen onder de fysieke ergonomie. Fysieke ergonomie komt ook aan de orde bij de inrichting van auto’s, vliegtuigen, boten, treinen en andere vervoersmiddelen. Vervoersmiddelen die volledig met spierkracht van een mens worden aangedreven zoals een fiets zullen ontworpen zijn met een goed ergonomisch inzicht.

Op de werkplek wordt als het goed is ook aandacht besteed aan fysieke ergonomie. Werknemers moeten bijvoorbeeld op een ergonomisch verantwoorde bureaustoel werken en moeten een goed beeldscherm hebben. Bij zwaar werk waarbij producten van meer dan 23 kilogram of 25 kilogram worden getild zal een bedrijf hefmiddelen en hijsmiddelen beschikbaar moeten beschikbaar stellen. Werktafels moeten op de ideale werkhoogte van de werknemer(s) worden afgesteld. Een ander belangrijk aspect dat vaak vergeten wordt is verlichting. Een goede verlichting en vooral veel daglicht is goed voor de gezondheid van de werknemers en daarnaast bevorderlijk voor de kwaliteit van het werk omdat werknemers een beter zicht hebben op het werk. Dit is ook het geval met temperatuur en luchtvochtigheid. Ook deze factoren zijn van groot belang voor de gezondheid van de werknemer hoewel deze aspecten niet direct kunnen worden verwerkt in een ergonomisch ontwerp.

Cognitieve ergonomie
Cognitieve aspecten hebben te maken met het verstand en het nadenken van mensen. Als men het heeft over cognitieve ergonomie dan doelt men op het aanpassen van informatie en informatiebronnen op het denkvermogen en opleidingsniveau van de werknemers. Ook heeft men het hierbij over een bepaalde logica kortom informatie moet daar kunnen worden aangetroffen waar men logischerwijs naar de informatie zal zoeken. Hierbij kan men bijvoorbeeld denken aan handleidingen waarin de benodigde informatie effectief gevonden kan worden en voorzien is van duidelijke afbeeldingen met een begrijpelijke toelichting. Verder zijn ook duidelijke instructies van belang deze instructies kunnen naast mondeling ook schriftelijk worden gegeven en vastgelegd.

Daarnaast is ook afwisseling tussen taken belangrijk voor de gezondheid van werknemers. Eentonig werk moet vermeden worden. Eentonig werk is niet alleen geestdodend het is vaak ook fysiek belastend omdat door langdurig werken in een statische houding ook de statische belasting van het lichaam toeneemt.

Organisatie-ergonomie
In de cultuur van het bedrijf en de beleidsvoering dient ook aandacht te zijn voor ergonomie. Hierbij heeft men het onder andere over een goede werksfeer en goede communicatielijnen tussen uitvoerende werknemers en hun leidinggevenden. Wanneer werknemers hun werkplek willen aanpassen om de fysieke belasting te verminderen dan moet daar binnen de organisatie een mogelijkheid voor zijn. Dat vergt vaak een ergonomisch beleid.

Datzelfde geld voor het werken in ploegendiensten. Werk in ploegendienst en onregelmatige diensten is meestal niet bevorderlijk voor de gezondheid voor de werknemers. Daarom moet een organisatie rekening houden met het dag-nachtritme van een mens. Als dit niet mogelijk is zal een organisatie er voor moeten zorgen dat het werken in ploegen zo weinig mogelijk gezondheidsschade oplevert voor de werknemers. Werknemers moeten voldoende rust krijgen.

In een ideale organisatie-ergonomie kan een werknemer de werkzaamheden aanpassen op zijn of haar privé-situatie. De balans tussen werk en privé wordt steeds belangrijker in de meeste organisaties. Dat zorgt er voor dat werknemers bijvoorbeeld ook thuis kunnen werken. Het thuis werken biedt echter ook nadelen voor de ergonomie. Een werkgever weet namelijk niet hoe iemand thuis werkt achter zijn of haar bureau. Daardoor weet een werkgever ook niet of de werknemer ergonomisch verantwoord werkt.

Ergonomie voor werkgever en werknemer
Ergonomie is echter ook een aspect van het werk waar een werknemer ook effectief mee bezig moet. Werknemers moeten er namelijk voor zorgen dat ze de arbeidsmiddelen die beschikbaar zijn gesteld door de werkgever op de juiste manier gebruiken. Ook persoonlijke beschermingsmiddelen moeten juist worden gebruikt en goed worden afgestemd op het lichaam van de persoon die ze draagt. Een werkgever is volgens de Arbowet verplicht om de werknemer de arbeidsmiddelen te verstrekken die voldoen aan ergonomische richtlijnen en de werknemer zal deze arbeidsmiddelen op de juiste manier moeten gebruiken.

Veilig tillen

Tillen wordt veel gedaan op de werkvloer en is een activiteit waarbij een persoon met zijn of haar handen een object zwaarder dan 3 kilogram beetpakt en vervolgens handmatig verticaal verplaatst. Deze handeling dient binnen vijf seconden te zijn voltooit. Als de handeling langer duurt spreekt men van het dragen van een last. Dit is ook het geval wanneer men het object dat opgetild is meeneemt en een persoon zichzelf verplaatst terwijl hij of zij de last blijft vasthouden om bijvoorbeeld de last ergens anders neer te leggen.

Welk gewicht mag je maximaal tillen?
In de meeste sectoren mag men maximaal 23 kilogram tillen. Er zijn echter ook sectoren waarin men 25 kg als maximale gewicht hanteert. Dit is echter een maximum en houdt dus in dat men niet de hele dag 25 kg structureel moet gaan tillen. Als mensen vaak tillen of dragen dan zal het maximale tilgewicht veel lager moeten komen te liggen om schade aan de rug en gewrichten te voorkomen. Naast het gewicht is ook de houding waarmee men tilt van groot belang voor het voorkomen van letsel.

Waar moet je rekening mee houden als je tilt?
Voordat men gaat tillen moet men rekening houden met een aantal aspecten:

  • Wat is het gewicht van het object?
  • Kan het object goed worden beetgepakt?
  • Wat is de afstand tot het object?
  • Kan het object dicht tegen het lichaam worden getild?
  • Hoeft men de romp niet te verdraaien als men gaat tillen?
  • Over welke afstand moet het object opgetild worden en weggezet?
  • Hoe vaak moet er getild worden, kortom de tilfrequentie?
  • Is het object dat getild moet worden niet scherp en bevat het geen gevaarlijke uitsteeksels waaraan men zich kan bezeren?
  • Kan het object veilig worden neergezet?
  • Raken de vingers niet bekneld als het object wordt neergezet?
  • Is het tillen noodzakelijk of kan men gebruik maken van hijgereedschap?
  • Is de vloer niet glad en vrij van obstakels?

Hoe kun je veilig en verantwoord tillen?
Als je rekening houdt met de hiervoor genoemde aspecten dan is een belangrijke eerste stap gezet in het proces van veilig tillen. Er zijn echter nog een aantal aspecten waar men rekening zal moeten houden tijdens het tillen zelf.  Dit zijn de richtlijnen die met name te maken hebben met de activiteit tillen zelf. De volgende richtlijnen zijn van belang:

  • Til maximaal 23 tot 25 kilogram.
  • Ga voordat je start met tillen recht voor de last staan.
  • Til niet met een gedraaide rug.
  • Til de last zo dicht mogelijk tegen het lichaam aan.
  • Zorg dat het zwaartepunt van de last zo dicht mogelijk tegen het lichaam wordt gebracht tijdens het tillen.
  • Houdt de last zo veel mogelijk in balans tijdens het tillen.
  • Gebruik twee handen tijdens het tillen.
  • Pak een last beet bij handvaten of uitsparingen waar men goed grip kan krijgen.
  • Bij het tillen van grote glazen ramen kan men speciale zuignappen aanbrengen waaraan handvaten bevestigd zijn. Er zijn ook elektromagneten met handvaten voor metalen platen die als tilhulp gebruikt kunnen worden.
  • Voorkom dat je moet reiken tijdens het tillen.
  • Ga niet hoger tillen dan schouderhoogte.
  • Til niet met een gebogen rug.
  • Zak voordat je gaat tillen door de knieën.
  • Draag veiligheidsschoenen voor het geval de last uit de handen valt. Ook zijn goedgekeurde veiligheidsschoenen voorzien van een goed profiel zodat de kans op uitglijden minder groot is.
  • Maak de vloer vrij als je de last wil gaan dragen.
  • Neem voldoende pauzes tussen de tilwerkzaamheden.
  • Als je last krijgt van je lichaam tijdens het tillen moet je het tillen stoppen en de last voorzichtig neerzetten.

NIOSH formule of NIOSH tilnorm
Het maximale gewicht dat men kan tillen is afhankelijk van een aantal omstandigheden. Voor het berekenen van het maximale tilgewicht heeft het Amerikaanse Instituut voor Veiligheid en Gezondheid (NIOSH; National Institute of Occupational Safety and Health) een speciale rekenmethode ontwikkeld die ook wel de NIOSH tilnorm of NIOSH formule wordt genoemd. In deze berekeningsmethode wordt rekening gehouden met de verschillende omstandigheden en factoren die van toepassing zijn als men gaat tillen. In de NIOSH formule houdt men rekening met de volgende factoren:

  • afstand tot het lichaam
  • tilhoogte
  • verdraaiing van het bovenlichaam
  • afstand waarover het object verplaatst moet worden.

Dit alles staat in de NIOSH-formule waarmee de Recommended Weight Limmit kan worden berekend. Dit is het aanbevolen maximale tilgewicht en wordt afgekort met RWL :

RWL/ tilgewicht (in kg) = 23kg x Hf x Vf x Df x Af x Ff x Cf

  • Hf = Horizontale factor 25/H (minimaal 25 cm tot maximaal 63 cm)
  • Vf = Verticale factor 1 – 0.003 x |V – 75| (maximaal 175 cm)
  • Df = Verplaatsingsfactor 0,82 + 4,5/D (verplaatsing < 25 cm, dan Df = 1)
  • Af = Assymmetriefactor 1 – 0,0032 A (in °) (rotatie moet < 125° zijn)
  • Ff = Frequentiefactor is het aantal keer per minuut dat men tilt
  • Cf = Contactfactor is hanteerbaarheid (goed = 1)