De Participatiewet verplicht een uitkeringsgerechtigde, die jonger is dan de AOW-leeftijd, om algemeen geaccepteerde arbeid te verkrijgen, deze te aanvaarden en te behouden. Dit is vastgelegd in artikel 9 van de Participatiewet. Het woord participeren kan worden vertaald met deelnemen. De Participatiewet is met name gericht op het deelnemen aan de arbeidsmarkt oftewel de uitstroom van mensen uit een uitkeringspositie richting werk. Echter is dit niet voor iedereen mogelijk. Mensen met ernstige ziekteklachten of andere zwaarwegende omstandigheden kunnen tijdelijk of langdurig vrijstelling ontvangen voor arbeidsverplichting.
Uitkering
De Participatiewet is van toepassing op mensen met een uitkering. Het gaat hierbij met name om mensen die in het verleden vielen onder de Wet werk en bijstand, de Wet sociale werkvoorziening en de Wet werk en arbeidsondersteuning jonggehandicapten. Mensen die geen uitkering hebben vallen niet onder de Participatiewet. Omdat mensen die een uitkering hebben feitelijk geld van de overheid ontvangen dient daar wel wat tegenover te staan zolang ze beschikbaar en medisch geschikt zijn voor werk. Als iemand geen vrijstelling heeft ontvang dient iemand niet alleen beschikbaar te zijn voor werk maar ook beschikbaar te zijn voor onderzoeken naar mogelijkheden voor arbeidsinschakeling. Ook aan passende re-integratietrajecten dient een uitkeringsgerechtigde deel te nemen.
Begeleiding richting arbeidsmarkt
Er zijn heel veel verschillende maatregelen, trajecten en begeleidingsvormen mogelijk om iemand aan een passende baan te helpen. Hierbij kun je denken aan scholing, training, loopbaanbegeleiding of sollicitatietrainingen. Vaak is maatwerk nodig omdat ieder mens verschillend is en ook de reden van de afstand tot de arbeidsmarkt verschilt onderling. Soms kan iemand aan de slag met behoud van uitkering of doormiddel van een subsidie die wordt geboden aan werkgevers. De loonwaarde van de uitkeringsgerechtigde kan in kaart worden gebracht en op basis daarvan kan loondispensatie worden geboden. Dat is een vorm van een loonkostensubsidie. Beschut werk is voor bepaalde doelgroepen ook mogelijk. De beschutte werkplek is in feite een vervanging van de sociale werkplaats. Hierbij neemt de gemeente het werkgeverschap over. Soms is hiervoor ook een gezamenlijke instelling voor opgericht.
Rol van gemeenten
Gemeenten hebben vanuit de Participatiewet behoorlijk wat mogelijkheden vanuit de landelijke overheid geboden gekregen om mensen vanuit een uitkering richting het arbeidsproces te begeleiden. Zo kunnen gemeenten zelfs voorschriften hanteren met betrekking tot kleding of haardracht als deze de kans op werkaanvaarding belemmeren. Het is vooral van belang dat iemand vanuit een uitkeringspositie zelf ook inspanningen gaat leveren om weer aan een baan te komen. Door zelf inspanningen te leveren wordt de kans op werk vergroot. Dat is niet alleen goed voor de uitkeringsgerechtigde maar ook voor de maatschappij in het algemeen. Het is belangrijk dat iedereen zoveel mogelijk meedoet in Nederland.